چندرسانه ای

بررسی نقش و عملکرد ساواک در ایران

ساواک یا همان سازمان اطلاعات و امنیت کشور، نام آشنایی برای مبارزان انقلابی و حتی نسل های بعدی است. اختناق، استبداد و بازداشت های گسترده ای که ساواک بین سالهای 1335 تا 1357 در کشور ایجاد کرده بود، فرصت هر نوع فعالیت را از مخالفان حکومت سلب می کرد و شکنجه های وحشیانه ی ساواک بعد از دستگیری، رعب و وحشت فراوانی را در فضای جامعه حاکم کرده بود. در این گزارش با بررسی عملکرد ساواک، پشت پرده ای از سرکوب و استبداد پهلوی را با هم مرور می کنیم........

ساواک یا همان سازمان اطلاعات و امنیت کشور، نام آشنایی برای مبارزان انقلابی و حتی نسل های بعدی است. اختناق، استبداد و بازداشت‌های گسترده‌ای که ساواک بین سالهای 1335 تا 1357 در کشور ایجاد کرده بود، فرصت هر نوع فعالیت را از مخالفان حکومت سلب می‌کرد و شکنجه‌های وحشیانه‌ی ساواک بعد از دستگیری، رعب و وحشت فراوانی را در فضای جامعه حاکم کرده بود.

 

حجت الاسلام دعاگو

حجت الاسلام دعاگو در مورد نحوه‌ی شکنجه در زندان کمیته این گونه توضیح می‌دهد:
ساواکی ها بدون مقدمه کار شکنجه را شروع کردند. اول کف پاهایم را شلاق زدند و پس از آن آپلو گذاشتند... آنها در عین حال که شلاق می‌زدند سیگارهای خود را روی شکم من خاموش می‌کردند. اثر بعضی از سوختگی ها هنوز کاملاً نمایان است... ساواکی ها مرا روی اجاق گاز نشاندند و باسن و پاهایم را سوزاندند، سیگار روی آلت تناسلیم خاموش می‌کردند.... 

 

عزت الله مطهری

عزت مطهری معروف یه عزت شاهی روند شکنجه‌ی زندانیان را اینگونه توصیف می‌کند:

وقتی متهم را به اتاق شکنجه می‌آوردند، اگر مهم بود، چند بازجو او را احاطه کرده باهم او را شلاق می‌زدند، سین جین می‌کردند یا یکی شلاق می‌زد دیگری لگد و آن دیگری سیلی؛ که چاشنی همه ی اینها فحش و نا سزابود.... تازیانه های شلاق به کف پا روی رشته‌های عصبی تأثیر می‌گذاشت.با هر ضربه شلاق، درد تا کف مغز استخوان آدم  سوت می‌کشید. تکرار شلاق موجب می‌شد کف پا گوشت اضافی بیاورد و بر آمدگی در کف پا ایجاد شود....
 

حسین پاکروان

پس از روی کار آمدن امینی، شاه به دلیل جاه طلبی و ثروت اندوزی های بختیار او را برکنار کرد و معاونش سرلشکر حسین پاکروان را به ریاست ساواک منصوب کرد. دوران ریاست پاکروان، هم زمان بود با شروع نهضت امام خمینی و قیام 15 خرداد سال 1342. پاکروان نقش اصلی را در دستگیری و تبعید امام خمینی به ترکیه ایفا کرد.شروع نخست وزیری هویدا در سال 1343، پایان دوران ریاست پاکروان بر ساواک بود.
 

پرویز ثابتی

اولین رئیس  اداره کل ساواک، سرتیپ مصطفی امجدی و بعدی سرهنگ ناصر مقدم بود. در فروردین 1350، به دلیل اوج گیری مبارزات مسلحانه، خشن ترین چهره‌ی ساواک، یعنی پرویز ثابتی به جای مقدم منصوب شد. ثابتی در یک خانواده‌ی بهایی در سنگسر متولد شده بود که البته خود ادعای مسلمانی داشت. در سال 1337 به استخدام ساواک در آمد ودوره ی آموزش اطلاعات را در آمریکا و اسرائیل سپری کرد. او در زمان تصدی اداره کل سوم ساواک، مرد شماره‌ی دوم ساواک به حساب می‌آمد.

 

مئیر عزری

سیا بعد از تلاش های ابتدایی که در تأسیس و سازماندهی ساواک انجام داد، اقدامات فراوانی برای اتصال ساواک و موساد انجام داد و در تلاش بود تا بسیاری از مسئولیت های خود در ایران و خاورمیانه را به موساد واگذار کند. این مراودات درنهایت منجر به افتتاح دفتر نمایندگی اسرائیل در ایران شد و هم‌زمان مئیر عزری –یهودی ایرانی‌الاصل- در این دفتر مشغول به کار شد. عزری هشت سال پیش از ایران به اسرائیل مهاجرت کرده بود که با ورود مجدد خود به ایران در حقیقت سفیر غیر رسمی اسرائیل در ایران شد.

سپهبد تیمور بختیار

«ایجاد ساواک، به منظور مبازه با فعالیت های براندازی خارجی و داخلی علیه استقلال و تمامیت ارضی ایران بود. مسئولیت بنیانگذاری ساواک در سال 1332 به سپهبد تیمور بختیار تفویض شد. وی در این کار از «سیا» کمک خواست. تعداد زیای از کارمندان ساواک برای طی دوره های آموزشی به آمریکا رفتند و در اداره ی مرکزی سیا به کار آموزی پرداختند.»

 


تشکیل ساواک هم مانند بسیاری دیگر از اقدامات حکومت پهلوی، در ابتدا خاستگاهی خارج از مرزهای ایران داشت و بیشتر پاسخگوی منافع دولت‌های بیگانه بود که البته بعد از تأسیس آن کمک شایانی به شاه برای سرکوب مخالفان داخلی‌اش کرد. طرح تشکیل ساواک در ابتدا توسط دولت مردان  هیات حاکمه کشور مطرح نشد؛ حسین فردوست از نزدیکان شاه و رئیس دفتر ویژه اطلاعات، تشکیل ساواک را  به سیا و آمریکا نسبت می‌دهد و معتقد است این سازمان در راستای توسعه‌ی شبکه های اطلاعاتی- امنیتی منطقه ای سیا تشکیل شده است

ویلیام سولیوان آخرین سفیر آمریکا در ایران هم بر این موضوع صحه می‌گذارد و می‌گوید
» در سال 1957 سازمان سیا طرح و چارچوب تشکیلاتی یک سازمان جدید اطلاعاتی را به شاه داد و خود در تأسیس و سازمان دادن به آن مشارکت کرد. این تشکیلات که به نام سازمان اطلاعات و امنیت کشور نامیده می‌شد به زودی به نام مخفف آن یعنی ساواک شهرت یافت«
 


ویلیام سولیوان آخرین سفیر آمریکا در دیدار با شاه


انگیزه ی آمریکا از تأسیس ساواک
انگیزه ی اصلی آمریکا برای تأسیس سازمان جاسوسی در ایران، همسایگی ایران با اتحاد جماهیر شوروی بود. آمریکا برای عقب نیفادن از رقابت اطلاعاتی اش با  شوروی در طول جنگ سرد، متوجه فقدان یک سازمان جاسوسی قدرتمند و وابسته به خود را در منطقه شده بود و برای همین پس از کودتای 28 مرداد به سرعت تلاش کرد با وابستگی هرچه بیشتر حکومت پهلوی به خود، این احساس نیاز را در مقامات ایرانی نیز ایجاد کند.

دلایل داخلی تأسیس ساواک
دلایل داخلی تشکیل ساواک، از علل و دلایل خارجی شکل‌گیری آن قابل تفکیک نیست. مجموعه علل و عواملی که بر شکل‌گیری سیاست و رویکرد خارجی حکومت اثر گذار بود با سلسله تحولات سیاسی – اجتماعی داخلی پیوند نزدیکی داشت. از آنجا که رویکرد کلی سیاست داخلی در راستای اهداف و استراتژی منطقه ای و جهانی در حال شکل گیری غرب و به ویژه آمریکا بود تشکیل نهادها و سازمانهایی نظیر ساواک نیز نمی‌توانست جدای از این مجموعه تحولات صورت گیرد. سرکوب مخالفان داخلی، فقط خواسته ی شاه نبود بلکه این اقدامات برای کشورهای غربی که تأمین منافع خود را در بقای حکومت پهلوی می‌دیدند نیز حائز اهمیت بود

شاه در قسمتی از کتاب پاسخ به تاریخ تشکیل ساواک را برای جلوگیری از اقدامات براندازانه می‌داند که پس از کودتای 28 مرداد 1332 در حال شکل گیری بود.:

«ایجاد ساواک، به منظور مبازه با فعالیت های براندازی خارجی و داخلی علیه استقلال و تمامیت ارضی ایران بود. مسئولیت بنیانگذاری ساواک در سال 1332 به سپهبد تیمور بختیار تفویض شد. وی در این کار از «سیا» کمک خواست. تعداد زیای از کارمندان ساواک برای طی دوره های آموزشی به آمریکا رفتند و در اداره ی مرکزی سیا به کار آموزی پرداختند.«

این سلسله عوامل باعث شد که نهایتاً در تاریخ 11 مهرماه 1335، طرح تشکیل ساواک در هیات وزیران به تصویب برسد و مقرر شود که 35 تن از افسران  و درجه داران ستاد ارتش جهت سازماندهی و اداره ی ساواک در مرحله اول به کار گرفته شوندهم زمان با تشکیل ساواک، واحد های اطلاعاتی دیگری نیز فعال بودند که نتوانسته بودند نتایج دلخواه را برای شاه و آمریکا رقم بزند. فرمانداری نظامی تهران، ژاندارمری، سازمان اطلاعاتی کوک، رکن 2 ارتش، گارد جاویدان، دفتر ویژه ی اطلاعات و سازمان بازرسی شاهنشاهی بعد از تشکیل ساواک نیز به فعالیت های خود ادامه دادند.

سازمان اطلاعاتی کوک
سازمان اطلاعاتی کوک که تشکیل آن از ابتکارات رکن 2 ارتش بود، هویتی مخفی داشت  و هدف آن مقابله با گسترش کمونیسم و حزب توده در شهرهای شمالی کشور بود که به تدریج حیطه ی فعالیت آن گسترش یافت و مراقبت و کنترل طرفداران مصدق و جبهه ی ملی را نیز بر عهده گرفت ولی عمده فعالیت این سازمان در راستای تقویت شاه و دربار در برابر مخالفان سیاسی بود.

دفتر ویژه‌ی اطلاعات
دفتر ویژه‌ی اطلاعات نیز که فکر تأسیس آن از جانب انگلستان و ام آی 6 پیشنهاد شده بود، دو سه سالی پس از ساواک فعالیت رسمی خود را آغاز کرد. شاه در سفر خود به انگلستان در سال 1338، بعد از بیان مشکلات خود در جمع‌بندی  گزارشات اطلاعاتی فراوانی که به دستش می‌رسید، با پیشنهاد ملکه‌ی انگلستان برای تأسیس این دفتر مواجه شد و قرار بر این شد تا شاه فردی را برای آموزش‌های لازم به انگلستان بفرستد. به همین منظور شاه، حسین فردوست، دوست دوران کودکی اش را روانه ی انگلستان کرد که او موفق شد طی مدت 4 ماه آموزشهای لازم را نزد مأموران ام آی 6 فراگیرد و به کشور بازگردد.  وظیفه ی اصلی این دفتر تلخیص و جمع‌بندی تمام گزارش‌های اطلاعاتی امنیتی سازمان های اطلاعاتی موازی بود که برای شاه ارسال می‌شد. فردوست تا پایان دوران سلطنت محمدرضا بر این دفتر ریاست می‌کرد و جز شخص شاه از هیچ سازمان یا مقامی فرمانبرداری نداشت. فردوست علاوه بر فعالیت در دفتر ویژه ی اطلاعات، در دوران ریاست پاکروان بر ساواک به عنوان قائم مقام این سازمان منصوب شد.



حسین فردوست رئیس دفتر ویژه اطلاعات


نقش سیا در تأسیس ساواک
پس از تأسیس ساواک، «سیا» نقش فراوانی در سازماندهی و آموزش نیروهای این سازمان داشت. در اولین فرصت، کارشناسان و آموزشگران سیا به ایران آمدند و در مسائل مختلف اطلاعاتی و امنیتی به تربیت نیروهای ساواک پرداختند. در میان آموزشهای سیا، چگونگی برخورد اطلاعاتی- امنیتی با ک.گ.ب و نیروهای پیدا و پنهان آن در ایران اهمیت بیشتری داشت. این آموزش‌ها محدود به ایران نشد و بارها نیروهای ساواک برای آموزش به آمریکا اعزام شدند تا در پایگاه‌های مجهز آن سازمان با روشهای پیشرفته اطلاعاتتی- جاسوسی و عملیاتی آشنا شوند.

 


تعداد زیادی از اعضای ساواک در آمریکا و تحت نظر سیا آموزش دیدند


ارتباط و پیروی ساواک از سیا به گونه ای بود که نشریه‌ی فرانسوی «کوریه دو پلی تیک اترانژر» در این رابطه می نویسد:

» 
پلیس مخفی سابق ساواک نه تنها در کشور خود بلکه در تمام کشورهای خارجی و در مرحله‌ی اول در ایلات متحده‌ی آمریکا نیز به فعالیت های گسترده مشغول بود و در این فعالیت‌ها از پشتیبانی کامل سرویس ویژه آمریکا برخوردار بود. از زمان ایجاد ساواک که شهرت بدی یافته، سازمان سیاسی آمریکا به تربیت عمال آن و تجهیز سرویس‌هایش پرداخته بود. بعداً مستشاران سازمان سیا در ایران مستقیماً بر فعالیت‌های ساواک نظارت می‌کردند. مدتی پیش از سقوط شاه وزارت خارجه ی آمریکا اذعان کرد که در اواخر سال گذشته 164 کارگزار ساواک در آموزشگاه سازمان در ایالت ویرجینای امریکا مشغول آموزش بودند. هرساله 400 ساواکی از آمریکا فارغ‌التحصیل می شدند.« 

سیا تا پایان دوران پهلوی در ایران آزادانه فعالیت می‌کرد و در مواردی نیز برخی قوانین جاری در کشور را نقض می‌کرد و حتی شاه هفته ای یک بار (و دقیقاً رأس ساعت 9 صبح روز دوشنبه) با نماینده ی سیا در ایران ملاقات می‌کرد. در این جلسات دو طرف به مبادله ی نقطه نظرات خود می‌پرداختند و نماینده‌ی سیا، سرهنگ یاتسویچ، توصیه‌ها و پیشنهادات سیا را به شاه منتقل می‌کرد.  مهم ترین دلیل گسترش فعالیت و حضور سیا در ایران، رقابت و مبارزه اطلاعاتی- جاسوسی با شوروی و ک.گ.ب بود. مرزها شمالی ایران موقعیت مناسبی را برای جاسوسی بر ضد شوروی فراهم می‌کرد. به همین دلیل سیا اقدام به نصب و راه‌اندازی دستگاه‌های عظیم و مدرن جاسوسی اطلاعاتی و استراق سمع در نقاطی از قلمرو شمالی ایران کرد که مهم‌ترین آنها در شهرهای صفی‌آباد بهشهر، کبکان خراسان و پارس‌آباد مغان قرار داشتند. علاوه بر این در شهرهای جنوبی مانند چابهار و بندرعباس هم تجهیزات استراق سمع و جاسوسی نصب‌شده بود.

موساد و ساواک
سیا بعد از تلاش های ابتدایی که در تأسیس و سازماندهی ساواک انجام داد، اقدامات فراوانی برای اتصال ساواک و موساد انجام داد و در تلاش بود تا بسیاری از مسئولیت های خود در ایران و خاورمیانه را به موساد واگذار کند. با گسترش روابط موساد و ساواک کمربند امنیتی آمریکا در برابر شوروی، در منطقه‌ی استراتژیک خاورمیانه استحکام بیشتری می‌یافتپیوند های امنیتی بین ایران و اسرائیل در سال 1960 یعنی زمانی آغاز گردید که ظاهراً به تشویق آمریکا تعدادی از افسران امنیتی اسرائیل برای آموزش کارمندان ساواک به ایران اعزام شدند. این گروه جای گروه مشابهی را از سیا را در ایران گرفت و تا سال 1965 در ایران باقی ماند و منبع مهم آموزش ساواک در این دوره بود.

سه سال قبل از این یعنی در سال 1957، اولین اقدامات برای ایجاد ارتباط بین دستگاه اطلاعاتی ایران و اسرائیل صورت گرفته بود. در ماه اکتبر همین سال تیمور بختیار- رئیس وقت ساواک- در سفر خود به پاریس با یعقوب تسور سفیر اسرائیل در فرانسه ملاقات کرد که این ملاقات زمینه ساز ملاقات های بعدی بختیار با مقامات امنیتی اسرائیل شد. بعد از این ملاقات نیز یعقوب کارزو – نماینده ی موساد- به صورت مخفیانه به تهران آمد و  درزمینهٔ ی مسائل اطلاعاتی – امنیتی گفتگوهایی را با مقامات ایرانی انجام داداین مراودات درنهایت منجر به افتتاح دفتر نمایندگی اسرائیل در ایران شد و هم‌زمان مئیر عزری –یهودی ایرانی‌الاصل- در این دفتر مشغول به کار شد. عزری هشت سال پیش از ایران به اسرائیل مهاجرت کرده بود که با ورود مجدد خود به ایران در حقیقت سفیر غیر رسمی اسرائیل در ایران شد.


با افتتاح دفتر نمایندگی اسرائیل ملاقاتی بین رؤسای ساواک و موساد در تاریخ 24 مرداد 1339 در تهران  صورت گرفت. در این ملاقات سپهر بختیار رئیس ساواک به همراه سرتیپ حسین پاکروان و سرتیپ علوی کیا و ایسرهارل رئیس موساد و کارزو از مقامات در جه اول موساد حضور داشتند که برای همکاری های مشترک در آینده تصمیماتی اتخاذ شداولین توافق و همکاری مشترک بین ساواک و موساد درزمینهٔ جاسوسی از کشورهای عربی (و در درجه ی اول مصر و سوریه) بود. به همین منظور ایران با ایجاد پایگاه‌های جاسوسی اسرائیل در غرب ایران موافقت و موساد سه پایگاه اطلاعاتی- امنیتی در استان‌های خوزستان، ایلام و کردستان تأسیس کرد.
 


عملیات مشترک موساد و ساواک علیه فلسطین


یکی از پیشنهادات موساد برای گسترش روابط بین دو دستگاه اطلاعاتی ایران و اسرائیل، برگزاری دوره های آموزشی توسط موساد برای اعضای ساواک بود. برای همین، پس از مدتی کوتاه از ارتباط موساد و ساواک، نخستین نیروهای ایرانی برای آموزش به اسرائیل فرستاده شدند. بعد از برگزاری موفق این دوره و با افزایش امکانات آموزشی ساواک در داخل کشور، ترجیح داده شد استادانی از موساد به ایران فرستاده شوند تا کار آموزش در داخل پیگیری شود. علاوه بر این موساد بسیاری از کتاب‌ها و جزوات خود را به فارسی ترجمه کرد و برای استفاده‌ی اعضای ساواک در اختیار ایران قرارداد. حسین فردوست در این باره توضیح می‌دهد:

»
در آغاز 2 یا 3 تیم و هر تیم مرکب از حدود 10 نفر از ادارات کل عملیاتی (دوم، سوم، هشتم) برای آموزش به اسرائیل اعزام شدند. مدت آموزش هر تیم بین 1 تا 2 سال و نتیجه آموزش عالی بود. این نشان می‌داد که اسرائیلی‌ها برای دوستی با محمدرضا بهای زیادی قائل‌اند و روی نقش ساواک در آینده منطقه حساب جدی بازکرده‌اند. سپس، ترجیح دادم که استادان اسرائیلی را به تهران بیاورم.  به تدریج موارد مورد نیاز را از شخص نیمرودی می‌خواستم و او نیز به سرعت استاد مربوطه را به تهران دعوت می‌کرد. در هر کلاس حدود 35 نفر انتخاب شده و شرکت می‌کردند. از استادان خواسته بودم که پس از خاتمه ی کلاس به ترتیب تقدم استعداد  و قدرت فراگیری، لیستی به شخص من بدهند. چنین می‌کردند و من نفرات اول تا سوم کلاس را به عنوان استاد انتخاب می‌کردم تا به بقیه آموزش دهند. استادان اسرائیلی با خود کتب و مدارک آموزشی مربوطه را نیز می‌آوردند و این کاری بود که  آمریکائیها و اسرائیلی‌ها نکردند و ساواک قبلاً از این حیث در مضیقه‌ی جدی بود.«

موساد درزمینهٔ های متفاوت آموزشهایی را در اختیار ساواک قرار می‌داد که مهم‌ترین آنها روش‌های برخورد با مخالفان سیاسی حکومت و گروهای چریکی و برانداز بود. روش‌های کارآمد تحقیق و بازجویی از مخالفان و زندانیان، بخش مهمی از آموزشهای موساد به ساواک محسوب می‌شد. برخی از مهمترین شکنجه گران ساواک دوره‌های آموزشی شکنجه را زیر نظر متخصصان اسرائیلی فراگرفته بودند و در مواردی حتی مأموران موساد در زندانها و بازداشتگاه‌های ساواک حضور می‌یافتند  تا آموزشهای خود را به‌صورت عملی به مأموران ساواک انتقال دهند.



سند اعزام اعضای ساواک به اسرائیل برای گذراندن دوره آموزشی


به غیر از زمینه‌های آموزشی، درزمینهٔ ی تجهیزات الکترونیکی، اسلحه، کتاب و نشریات آموزشی، موساد خدمات فراوانی به ساواک رساند. نمونه ی بارز آن فروش اسلحه‌ی یوزی بود که از اواخر دی 1340 تا پایان دوران سلطنت پهلوی، صدها قبضه از این اسلحه که مسلسلی سبک و خودکار بود از اسرائیل وارد ایران شدموساد تلاش های خود برای نفوذ هرچه بیشتر در ایران را به چند دلیل انجام می‌داد. کمک به مهاجرت یهودیان از ایران به اسرائیل، متحد شدن با ایران بر ضد عرب‌ها و استفاده از خاک ایران برای جاسوسی و تأسیس پایگاههای جاسوسی از مهم‌ترین اهداف موساد در ایران به شمار می‌رفت.
 



سند خرید اسلحه یوزی از اسرائیل


تشکیلات ساواک

دارای تشکیلاتی وسیع و پیچیده بود که سرتاسر کشور و خارج از کشور را تحت پوشش مدیریت خود قرار می‌داد. تشکیلات ساواک عبارت بود از: حوزه‌ی ریاست، ادارات کل، ساواک استان ها، ساواک شهرستان ها و نمایندگی های خارج از کشور. مهم‌ترین بخش ساواک ادارات کل بودند که مجموعاً از 9 اداره کل تشکیل می‌شدند

 

 

مهم ترین اداره‌ی کل، اداره‌ی کل سوم ساواک بود که مسئول امنیت داخلی بود. مسئولیت به دست آوردن اطلاعاتی از مخالفان ایرانی، تعقیب، دستگیری، تحقیق و پیشگیری یا سرکوب به عهده‌ی اداره‌ی کل سوم بود که برای شاه هم این اداره مهم ترین بخش ساواک بود. 

 

اولین رئیس این اداره کل سرتیپ مصطفی امجدی و بعدی سرهنگ ناصر مقدم بود. در فروردین 1350، به دلیل اوج گیری مبارزات مسلحانه، خشن ترین چهره‌ی ساواک، یعنی پرویز ثابتی به جای مقدم منصوب شد.  ثابتی در یک خانواده‌ی بهایی در سنگسر متولد شده بود که البته خود ادعای مسلمانی داشت. در سال 1337 به استخدام ساواک در آمد ودوره ی آموزش اطلاعات را در آمریکا و اسرائیل سپری کرد. او در زمان تصدی اداره کل سوم ساواک، مرد شماره‌ی دوم ساواک به حساب می‌آمد.

رؤسای ساواک
منوچهر اقبال نخست وزیر ایران در تاریخ فروردین ماه 1336، سرلشگر تیمور بختیار را به عنوان معاون نخست وزیر و اولین رئیس ساواک معرفی کرد. تیمور بختیار در کودتی 28 مرداد فرماندهی یکی از یگان های ارتش را بر عهده داشت و پس از کودتا فرماندار نظامی تهران شد و در همان فرمانداری نظامی با خشونت فراوان به قلع و قمع حزب توده و فدائیان اسلام پرداخت. او سید عبدالحسین واحدی از اعضای فدائیان را با دستان خود قبل از بازجویی به شهادت رساند و بقیه اعضای فدائیان اسلام را اعدام و زندانی نمود.
 


بختیار در زمان تصدی فرمانداری نظامی تهران با خشونت فراوان به قلع و قمع حزب توده و فدائیان اسلام پرداخت


پس از روی کار آمدن امینی، شاه به دلیل جاه طلبی و ثروت اندوزی های بختیار او را برکنار کرد و معاونش سرلشکر حسین پاکروان را به ریاست ساواک منصوب کرد. دوران ریاست پاکروان، هم زمان بود با شروع نهضت امام خمینی و قیام 15 خرداد سال 1342. پاکروان نقش اصلی را در دستگیری و تبعید امام خمینی به ترکیه ایفا کرد.
 


سرلشکر حسین پاکروان 


شروع نخست وزیری هویدا در سال 1343، پایان دوران ریاست پاکروان بر ساواک بود. هویدا برای ریاست ساواک سپهبد نعمت الله نصیری- کسی که تمام خصوصیات لازم را برای یک سازمان سرکوبگر داشت- معرفی نمود. او در شقاوت و بی رحمی از بی‌نظیرترین نیروهای رژیم بود که با درجه ی سرهنگی فرمانده‌ی گارد شاهنشاهی شده بود و بعد از آن در سال 39 به ریاست شهربانی کل کشور منصوب شد. نصیری یکی از عوامل سرکوب و قتل عام مردم در قیام پانزدهم خرداد و بعد از آن بود
 


سپهبد نعمت الله نصیری - سرلشگر تیمور بختیار


ساواک در دوره ی نصیری به اوج وحشی گری خود رسید. دستگیری های پی در پی بر مبنای احتمال، شکنجه، بدرفتاری با زندانیان، بازداشت های طولانی و بدون تفهیم اتهام، سانسور، اختناق، ارعاب و وحشت از اعمال روزمره و معمولی ساواک شده بود. این بدنامی نصیری در داخل و خارج از کشور و فشارهای بین‌المللی، درنهایت موجب برکناری او از ریاست ساواک شدآخرین رئیس ساواک، سپهبد ناصر مقدم بود که در خردادماه سال 1356 به دستور شاه کار خود را در ساواک آغاز کرد. مقدم افسری وفادار نسبت به شاه بود که هفت مرتبه موفق به گرفتن نشان از شاه شده بود. هدف شاه از انتخاب مقدم، جانشینی فردی کاردان تر، اطلاعاتی تر و پیچیده‌تر بود که نصیری فاقد آن صفات بود.

 


سپهبد ناصر مقدم 
آخرین رئیس ساواک 


ساواک و ایجاد فضای اختناق
شاه برای حفظ قدرت و جایگاه خود، اختیارات وسیعی را به ساواک داده بود تا این سازمان بتواند به راحتی مخالفان و منتقدان نظام شاهنشاهی را مورد تعقیب، مجازات و شکنجه قرار داده و مانع سست شدن پایه های نظام شاهنشاهی شود.ساواک از طرق مختلف درصدد ایجاد فضایی خفقان آلود و همراه با ترس و وحشت از حکومت بود. یکی از این راهها استخدام منابع و خبر چین ها ی فراوانی در دانشگاهها، دبیرستان، مدارس حوزوی، وزارتخانه ها، ادارات، کارخانه ها، شرکت ها و محلات بودفضای بسته‌ای که ساواک ایجاد کرده بود باعث بروز شایعاتی در محافل سیاسی و اجتماعی داخلی شده بود که « از هر سه ایرانی یک نفر عضو ساواک است.» و یا حتی برخی از دیپلمات های مأمور در ایران آمار مأموران غیر رسمی ساواک را سه میلیون نفر (حدود یک‌هشتم جمعیت ایران) شمرده‌اند.
 
هر چند وجود اغراق در ارائه‌ی این آمار به وضوح قابل تشخیص است اما فضایی که ساواک در طول دوران مبارزه ایجاد کرده بود، پذیرش این شایعات را برای مردم آسان کرده بود. فضای اختناق و بی اعتمادی ایجاد شده توسط ساواک از چشم وابستگان حکومت پهلوی هم دور نمانده به طوری که فریدون هویدا، برادر نخست وزیر و سفیر شاه در سازمان ملل هم به این موضوع اشاره کرده است:
ساواک. تمام سعی خود را به کار می‌گرفت تا محیطی آکنده از ترس به وجود آورد و با این کار چنان جو مسموعی بر تمام جامعه از صدر تا ذیل حکمفرما کرده بود که هیچ کس واقعاً جرأت نداشت در حضور دیگران سخنی به زبان بیاورد تا جایی که اگر دوستانم  هم می‌خواستند مطلبی را با من در میان بگذارند، معمولاً مرا به گوشه‌ی خلوتی در باغچه ی منزل می‌بردند و در آنجا با صدایی آهسته حرف خود را می‌زدند.» البته آمار دقیقی از تعداد کارمندان رسمی و غیررسمی ساواک در اختیار نیست، اما برخی از منابع تعداد کارمندان رسمی ساواک را تا حدود 5000 نفر و تعداد خبرچین‌ها و همکاران غیررسمی را تا 55000 نفر تخمین زده‌اند.
 


علاوه بر تعداد زیاد مأموران رسمی و غیررسمی، ساواک امکانات وسیعی برای تعقیب، بازجویی و مراقبت از مخالفان و متهمان سیاسی در اختیار داشت. گفته می‌شد علاوه بر تجهیزات لجستیکی، نظامی و دیگر لوازم جاسوسی، در تهران بیشتر از 10000 خانه و مکان امن در اختیار داشت که برای تعقیب و کنترل مخالفان از آن بهره می‌بردساواک حتی تعدادی از رانندگان تاکسی را برای خبرچینی و ردیابی مخالفین استخدام کرده بود. بسیاری از مخالفان و مظنونین سیاسی توسط رانندگان تاکسی‌هایی که برای ساواک خبرچینی می کرند مستقیماً راهی دفاتر و مراکز ساواک می‌شدند.

در رابطه با تعداد زندانیان سیاسی در زمان پهلوی هم آمار دقیقی وجود ندارد. برخی مخالفان حکومت و برخی محافل سیاسی و مطبوعاتی خارجی، تعداد زندانیان سیاسی آن دوره را گاهی تا صد هزار نفر و بیشتر آورده‌اند. در منابعی هم این رقم بیست و پنج هزار نفر ثبت شده است. البته محافل نزدیک به رژیم پهلوی همواره سعی داشتند تا این آمار را تقلیل دهند و کم جلوه دهند با این احوال تردیدی نیست که طی سالهای 1332  تا 1357 هزاران نفر به اتهامات سیاسی توسط ساواک دستگیر و مدتی را در زندان سپری کردند.

پارسونز سفیر انگلستان در ایران تصور مردم از ساواک و فضای ایجاد شده در کشور را این‌گونه بیان می‌کند:  »این تصور در اذهان عمومی نقش بسته بود که ساواک در تمام شئون  زندگی مردم از سازمان های دولتی و دانشگاه‌ها گرفته تا مؤسسات خصوصی و کارخانه‌ها، احزاب سیاسی و سازمان‌های دانشجویی در خارج‌ازکشور نفوذ کرده و در همه جا حاضر و ناظر است... ساواک خود به این شایعه دامن می‌زد تا رعب و وحشتی بیشتر در مردم ایجاد کند.«

ساواک و دستگاههای قضایی
در دوران حکومت پهلوی، مردم شاهد تسلط کامل دستگاههای اطلاعاتی و امنیتی بر نظام قضایی بودند. ساواک از همان آغازین سالهای تأسیس بر دادگستری و محاکم قضایی سیطره یافت و در تمام مراحل بازجویی، تشکیل پرونده و محاکمات بدوی و تجدید نظر حضور داشت و مداخله می‌کرددادگاههایی که محاکمه ی متهمان و مخالفان حکومت را بر عهده داشتند، هیچ توجهی به قوانین نداشته و همین قانون هم توسط ساواک و با همکاری مستقیم دادگاه‌های نظامی عملاً زیر پا گذاشته می‌شد و متهم هیچ امکانی برای دفاع از خود نداشت. تمام کسانی که درباره آنها سوءظن مخالفت با حکومت می‌رفت، دستگیرشده و تحت شکنجه های غیر انسانی، اعترافات و اقرار هایی در پرونده ی قضایی آن‌ها ثبت می‌شد.

زندان های ساواک
از اوایل دهه‌ی 1340 رژیم پهلوی به ساخت و تجهیز زندان‌های مجهز به بند ها و سلول‌ها و تعبیه ی وسایل و آلات جدید و روزآمد شکنجه پرداخت و همگام با افزایش چشمگیر تعداد زنذانیان سیاسی، بندهای بیشتری برای مخالفان سیاسی در نظر گرفته شد. مشهورترین زندان های تحت مدیریت ساواک زندان اوین، قزل قلعه و زندان قصر بود.

کمیته مشترک ضدخرابکاری
علت اصلی به وجود آمدن کمیته مشترک اقدامات مسلحانه گروه‌های مخالف بود. پس از وقایع سال 1349 ساواک، کمیته ویژه ای از نیروهای امنیت داخلی برای پیگیری ایجاد کرد. در بهمن 1350 شاه فرمان تأسیس کمیته مشترک ضدخرابکاری ساواک و شهربانی را صادر کرد. تا قبل از این شهربانی و ساواک جداگانه به پیگیری و بررسی پرونده‌ها می‌پرداختند و بعضاً در مواردی این باعث بروز اختلال در روند پیگیری پرونده‌ها شده بود.

 


نمایی از زندان کمیته مشترک


از زمانی که با دستور مستقیم شاه کمیته مشترک ضدخرابکاری تشکیل شد تمام بازجویی‌های افراد سیاسی در کمیته صورت می‌گرفت و از آن به بعد کمیته مشترک به مهم ترین، پرآوازه ترین و مخوف ترین شکنجه گاه ساواک تبدیل شد؛ بازداشتگاهی علی الظاهر کوچک و قدیمی که پیش از آن زندان موقت شهربانی بود و در پشت ساختمان مرکزی شهربانی کل کشور قرار داشت.
این زندان چند سالی است که به موزه تبدیل‌شده است و برای بسیاری از اهالی تهران «موزه عبرت» یادآور شکنجه‌های ساواک و فساد حکومت پهلوی است.
 


شکنجه در زندان‌های ساواک
چیزی که بیش از هر چیزی در طول دوران فعالیت ساواک با آن عجین شد، شکنجه های مرگبار و ضد انسانی این سازمان است. ساواک از ابتدای تأسیس، برای شناسایی، کسب خبر، اقرار گیری، بازجویی و پرونده‌سازی از شکنجه استفاده می‌کردتا قبل از سال 1350 شکنجه وجود  داشت اما روشمند و کلاسیک نبود. بعد از این بود که شکنجه‌های پیچیده تر به صورت بخشی از روال عادی ساواک در بازجویی از زندانیان سیاسی درآمد. بازجویان ساواک برای دستیابی به نتایج مطلوب در اعمال شکنجه، آموزش‌های منظمی از موساد و سیا فراگرفته و ابزار و آلات متعدد شکنجه توسط آمریکا و اسرائیل در اختیار آنان قرار داده می‌شد.
 


پرویز ثابتی بزرگ‌ترین شکنجه‌گر در اسرائیل و آمریکا دوره‌ی آموزشی دیده بود. این دوره برای نیروهای مخصوص شکنجه تا سال 1355 در آمریکا و انگلیس ادامه داشت. طبق اسناد موجود و اعترافات بهمن نادری پور معروف به تهرانی، یکی از شکنجه گران ساواک، او به همراه پنج نفر از شکنجه گران در سال 1354 برای دیدن یک دوره‌ی آموزشی به تل آویو رفتند. همچنین در سال 1355 سیزده نفر از شکنجه  گران کمیته مشترک برای یک دوره‌ی آموزش ضد تروریستی به آمریکا مسافرت کردند.در نیمه‌ی دهه ی 1350، اقسام شکنجه‌های پیشرفته در زندان های ساواک مورد استفاده قرار می‌گرفت. حتی شاه نیز در مصاحبه ی خود با لرد جنتون در پاسخ به سؤالی در رابطه با شکنجه به این موضوع اشاره می‌کند: « آنچه می‌توانم بگویم این است که ما هم این روزها وسایل پیشرفته برای این گونه تحقیقات داریم.»
 


ساواک بعد از دستگیری مظنونین و انتقال آنها به زندان و حتی قبل از بازجویی و بدون هیچ دلیلی کار خود را با شکنجه ی متهمین شروع می‌کردند. عزت مطهری معروف یه عزت شاهی روند شکنجه‌ی زندانیان را اینگونه توصیف می‌کند:«.... وقتی متهم را به اتاق شکنجه می‌آوردند، اگر مهم بود، چند بازجو او را احاطه کرده باهم او را شلاق می‌زدند، سین جین می‌کردند یا یکی شلاق می‌زد دیگری لگد و آن دیگری سیلی؛ که چاشنی همه ی اینها فحش و نا سزابود.... تازیانه های شلاق به کف پا روی رشته‌های عصبی تأثیر می‌گذاشت. با هر ضربه شلاق، درد تا کف مغز استخوان آدم  سوت می‌کشید. تکرار شلاق موجب می‌شد کف پا گوشت اضافی بیاورد و بر آمدگی در کف پا ایجاد شود.... آویزان کردن به صورت وارونه و چرخاندن نیز در کار بود. دستبند زدن صلیبی از همه ی شکنجه ها غیرقابل تحمل تر بود. در این شکنجه فرد را از مچ دست به دیوار صاف یا نرده‌ای آویزان می‌کردند که سنگینی بدن موجب کشیده شدن دست‌ها در طرفین و فشار طاقت فرسایی در مچ و آرنج و کتف می‌شد. آدم احساس می‌کرد که هر آن رگهایش پاره خواهد شد....
 


.... یکی دیگر از شکنجه های سخت و وحشتناک، آپولو بود که تقریباً از سال 52 در ساختمان اصلی کمیته مورداستفاده قرار می‌گرفت. وقتی کسی را به آن می بستند سردردی به آن دست می‌داد که اعصاب و روانش را خراب می‌کرد و به هم می‌ریخت. جنبه‌ی روانی این شکنجه بیش از خود شکنجه افراد را اذیت می‌کرد....

...
وقتی روی ناخن شلاق می‌زدند، از بیخ می‌پرید. گاهی هم سه یا چهار سوزن ته گرد را تا نیمه در زیر ناخن فرومی‌کردند، بعد فندک یا شمع زیر سوزن روشن می‌کردند. این کار سوزش عذاب آوری داشت. بعد از مدتی زیر این ناخن سیاه می‌شد، چرک می‌کرد و بعد از چند روز می‌افتاد....»
 

عزت الله مطهری
عزت مطهری: ...گاهی هم سه یا چهار سوزن ته گرد را تا نیمه در زیر ناخن فرومی‌کردند، بعد فندک یا شمع زیر سوزن روشن می‌کردند. این کار سوزش عذاب آوری داشت....
 


حجت الاسلام دعاگو در مورد نحوه‌ی شکنجه در زندان کمیته این گونه توضیح می‌دهد:
» 
ساواکی ها بدون مقدمه کار شکنجه را شروع کردند. اول کف پاهایم را شلاق زدند و پس از آن آپلو گذاشتند... آنها در عین حال که شلاق می‌زدند سیگارهای خود را روی شکم من خاموش می‌کردند. اثر بعضی از سوختگی ها هنوز کاملاً نمایان است... ساواکی ها مرا روی اجاق گاز نشاندند و باسن و پاهایم را سوزاندند، سیگار روی آلت تناسلیم خاموش می‌کردند.... 
درمجموع چهار ماه در کمیته مشترک زندانی بودم... در این مدت هرگز شکنجه ام قطع نشد. هر روز در ساعت مشخصی بازجویی می‌شدم و پس از آن شکنجه ام می‌کردند. پاهایم همیشه زخم بود. ساواکی‌ها مرتب پاهایم را پانسمان می کردند.»

حاج اسدالله تجریش نیز که یکی از نیروهای مذهبی دستگیر شده است به چگونگی شکنجه ی زندانیان توسط شوک الکتریکی اشاره می‌کند: « در مرحله‌ی اول پیراهن و عرقگیر و شورت و هرچه تن آدم بود، در می‌آوردند، برهنه ی مادرزاد می‌کردند و می‌خواباندند روی تخت و بعد یک دستگاهی داشتند که به برق وصل می‌کردند؛ سیمش را به سینه ها و بینی و لب و ناف و آلت تناسلی وصل می‌کردند، با کابل های خیلی قوی شروع می‌کردند زدن به کف پاها و در همین حال برق را هم وصل می‌کردند.»

وقاحت، بی شرمی و قصاوت اعضای ساواک را نمی توان در چند سطر بازگو کرد و موارد ذکر شده تنها نمونه های کوچکی از نحوه‌ی شکنجه ی زندانیان سیاسی توسط مأموران ساواک استگسترش شکنجه در زندان‌های ساواک امر مخفی نبود که شاه یا دیگر اعضای ساواک از آن بی اطلاع باشند بلکه در بسیار از موارد، سخت گیری و اعمال خشونت از جانب مسئولان رده بالای حکومت و خود شاه دیکته می‌شد. اشاره فردوست به عدم مخالفت شاه با شکنجه متهمان گویای این واقعیت است که شاه از اعمال شکنجه بی اطلاع نبوده است.

قتل در زندان های ساواک 
در بسیاری از موارد، شنکجه ها به قدری سنگین و وحشیانه بود که زندانیان توان تحمل شکنجه را نداشته و بعد از مقاومت در برابر فشارها به شهادت می رسیدند. در این گونه مواقع ساواک با سند سازی و  جعل گواهی فوت، علت مرگ را عواملی دیگر ذکر می‌کردند. نمونه ی بارز این اتفاق شهادت آیت الله سعیدی و غفاری است.
 


گواهی علت شهادت آیت الله سعیدی


گاهی اوقات ساواک برای انتقام گرفتن از نیروهای مذهبی تعدادی از زندانیان را به گلوله می‌بست و در گزارشات خود علت را تلاش های زندانیان برای فرار از زندان درج می‌کرد و در مواردی هم از طریق خوراندن سیانور، زندانیان را به قتل می‌رساند.

سخن پایانی
شاه با تأسیس ساواک به توصیه ی آمریکا و با همکاری انگلستان و اسرائیل، به دنبال جلب رضایت دولت های خارجی و تحکیم پایه های حکومت خود در ایران بود؛ اما این سازمان با همه‌ی تشکیلات و امکانات خود و به کارگیری انواع و اقسام روش های سرکوب، شکنجه و حذف مخالفان و منتقدان، نتوانست در برابر خواست مردم بایستد و مانع فروپاشی حکومت استبدادی در ایران شود و این سازمان، خود عاملی شد برای اظهار نارضایتی و مخالفت مردم با حکومت شاهنشاهی در ایران.
 

مشاهده مطلب
  • نظرات مخاطبان
عضویت در خبرنامه
سایت هادی