چندرسانه ای

زندگی‌نامه مرحوم کامبوزیا

شهید امیر توکل کامبوزیا ؛ اندیشمند ضد صهیونیسم

امیر توکل کامبوزیا یکی از پیشگامان مبارزه با صهیونیسم در ایران شناخته می شود . این مرد بزرگ در سال 1283 در تهران متولد شد و در 70 سالگی در زاهدان توسط عوامل رژیم پهلوی به دلیل فعالیت ها و مبارزات ضد صهیونیستی و ضد استبدادی اش به شهادت رسید. در این گزارش به بررسی زندگی این رادمرد می پردازیم.

امیر توکل کامبوزیا یکی از پیشگامان مبارزه با صهیونیسم در ایران شناخته می‌شود . این مرد بزرگ در سال 1283 در تهران متولد شد و در 70 سالگی در زاهدان توسط عوامل رژیم پهلوی به دلیل فعالیت‌ها و مبارزات ضد صهیونیستی و ضد استبدادی‌اش به شهادت رسید.

 

امیر توکل کامبوزیا

استاد امیر توکل کامبوزیا فرزند امیر بابا مشیردیوان در33ماه دلو 1283 هجری شمسی در تهران متولد شد و اصالتاً از اکراد زعفرانلو که ساکن قوچان هستند،می‌باشد. او تحصیلات ابتدایی را بدوا در تهران،مدرسه علمیه واقع در خیابان (شنی سابق)گلشن فعلی و مدرسه رحیمیه مشهد گذرانده و برای ادامه تحصیلات عالی عازم تاشکند گردیده و در بحران انقلاب روسیه به ایران برگشت .

 

امیر توکل کامبوزیا

استاد امیر توکل کامبوزیا فرزند امیر بابا مشیردیوان در33ماه دلو 1283 هجری شمسی در تهران متولد شد و اصالتاً از اکراد زعفرانلو که ساکن قوچان هستند،می‌باشد. او تحصیلات ابتدایی را بدوا در تهران،مدرسه علمیه واقع در خیابان (شنی سابق)گلشن فعلی و مدرسه رحیمیه مشهد گذرانده و برای ادامه تحصیلات عالی عازم تاشکند گردیده و در بحران انقلاب روسیه به ایران برگشت .

 

کامبوزیا در تبعید

پس از کشته شدن پسیان، مرحوم کامبوزیا نیز به زاهدان تبعید می‌شود. در آنجا مزرعه‌ای بزرگ و سرسبز ایجاد کرده و یک کتابخانه بزرگ نیز راه‌اندازی می‌کند. این کتابخانه در زمان حیات ایشان در حدود 15000 جلد کتاب - که بیشتر آن‌ها درزمینهٔ تخصصی مسائل یهود شناسی بوده – داشته است که متأسفانه در فضای شلوغی های ابتدای انقلاب اسلامی تعدادی از این کتاب‌ها از بین رفته و سرقت شده‌اند.

فوت کامبوزیا

از نحوه فوت آقای کامبوزیا دو روایت وجود دارد: روایت اول که روایتی است رسمی از سوی ساواک و روایت دوم از طرف نزدیکان وی.ساواک فوت کامبوزیا را مرگ طبیعی دانسته و در گزارش خود به مرکز نوشته است:‌ "امیر توکل کامبوزیا شب چهارشنبه فوق به علت سکته قلبی درگذشته است. "  روایت دوم از فوت مرحوم کامبوزیا، مسموم شدن ایشان توسط ساواک (مرکز) و درنهایت شهادت وی است. 

 

کتاب ذوال‍ق‍رن‍ی‍ن‌

کتاب «ذوال‍ق‍رن‍ی‍ن‌، ی‍ا، ت‍س‍ن‌چ‍ی‌ه‍وان‍گ‌ت‍ی‌، ب‍زرگ‍ت‍ری‍ن‌ پ‍ادش‍اه‌ چ‍ی‍ن‌» ایشان را شاید بتوان اولین اثر منتشر شده ایشان در زمان قبل از انقلاب اسلامی با رویکرد مبارزه با صهیونیسم و فرقه فراماسونری دانست، این کتاب را در جواب کتاب شخصی با نام ابوالکلام آزاد نگاشته‌اند که در کتاب وی ادعاشده است ذوالقرنین همان کوروش کبیر است و این فرد یک فراماسونر است که استاد کامبوزیا در کتاب خویش ادعای ایشان را رد کرده و می‌گویند که ذوالقرنین یک پادشاه چینی است.

 

سند تصویب کاپیتولاسیون

به دنبال تصویب قانون کاپیتولاسیون و اعتراض حضرت امام به آن‌که درنهایت به تبعید ایشان به ترکیه منجر گردید (آبان 1343) کامبوزیا که درصدد روشن نمودن افکار مردم و آشنا نمودن آنان با اقدام رهبرش بود، در اداره رادیو سعی در تبلیغ فعالیت‌ها و مواضع حضرت امام در ارتباط با کاپیتولاسیون نمود

آیت ا...کاشانی

مرحوم کامبوزیا به سیاستمداران دینی گذشته همچون آیت‌الله کاشانی احترام می‌گذاشت.در سال 1331 مرحوم دکتر مصدق، اینجانب را به سمت مسئول حزب ایران در استان منصوب نموده بدین‌سان دوران پرفراز ونشیب استاد علامه کامبوزیا از زبان خود ایشان دورانی پر رنج و زحمت و تلاش است ایشان در زمان حیات خویش درزمینهٔ سیاسی به سیاست گذشتگانی چون آیت ا...کاشانی و جمال عبدالناصر احترام می‌گذارد.
 

رضاخان

در زمان استبداد رضاخانی، مرحوم کامبوزیا به زاهدان تبعید شد و با توجه به ایجاد خفقان توسط وی و تازه تأسیس بودن شهر زاهدان، تقریباً فعالیت سیاسی خاصی از ایشان دیده نمی‌شود. با کشته شدن محمدتقی خان پسیان ، کامبوزیا که به ریاست تلگراف و رموزات خراسان از طرف پسیان منسوب شده بود، به دزد آب (زاهدان) مهاجرت می‌کند


زندگی‌نامه مرحوم کامبوزیا
استاد امیر توکل کامبوزیا فرزند امیر بابا مشیردیوان در33ماه دلو 1283 هجری شمسی در تهران متولد شد و اصالتاً از اکراد زعفرانلو که ساکن قوچان هستند،می‌باشد.
او تحصیلات ابتدایی را بدوا در تهران،مدرسه علمیه واقع در خیابان (شنی سابق)گلشن فعلی و مدرسه رحیمیه مشهد به مدیریت میرزاسید علی‌خان و دوره متوسطه را در دبیرستان احمدی مشهد به تصدی میرزا جواد خان و استادانی چون غلامرضایان ریاضی و منتخب الملک را گذرانده و برای ادامه تحصیلات عالی عازم تاشکند گردیده و در بحران انقلاب روسیه به ایران برگشت .
استاد کامبوزیا دوره مدرسه نظام ژاندارمری را به مدیریت و استادی کلنل محمدتقی خان پسیان در خراسان سپری نمود و به سال 1300 شمسی به علت لیاقت و شناختی که کلنل پسیان از وی داشته به ریاست تلگراف و رموزات خود انتخاب می‌نماید پس از شهادت کلنل به سیستان و بلوچستان تبعید می‌گردد.

از سال1301الی 1303 بازرس دارایی در اداره راه و متصدی باجگیرخانه (مالیاتی-دارایی) تربت‌حیدریه
از سال 1304 الی 1306 رئیس دارایی بلوچستان
از سال 1307 الی 1312 دبیر دبیرستان شوکتیه بیرجند
از سال 1313 تا زمان فوت کلیه وقتش به مطالعه، تألیف و کشاورزی گذشته است.

 

مرحوم استاد امیر توکل کامبوزیا در کتابخانه خویش

 


 مسئولیت‌های شغلی استاد کامبوزیا
در سال 1300 متصدی امور تلگرافی مرحوم کلنل محمدتقی خان پسیان در خراسان بودند و پس از شهادت کلنل تا 1305 بازرس شعبه‌های در آمد بین مشهد و زاهدان.

 

مرحوم کلنل محمدتقی خان پسیان


از سال 1305 تا 1307 پیشکار در سال 1308 براثر اصرار و تقاضای مرحوم شوکت الملک برای اقدام به تبدیل شوکتیه بیرجند از وضع ادبی به علمی و تعلیم زبان فرانسه در آنجا مشغول به خدمت شدم. سال 1312 به زاهدان آمدم تا مزرعه‌ای را که قبلاً آباد کرده بودم فروخته به خارج از ایران مهاجرت کنم مرحوم مهدی قلی خان تاج‌بخش که سوابق خانوادگی با ما داشتند به سمت استانداری سیستان و بلوچستان زاهدان درآمدند و مرا از این تصمیم بازداشته و به زراعت پرداختمسال 1320 با تمام عوارضش رسید و باز دوره تعالی و ترقی شناسانه, usvj و بدبختی ثابت‌قدمان خداپرست و میهن‌خواه رسید. از سال 1326 تا 1327 رهبری حزب دموکرات ایران را در استان بر عهده داشتم.

 

مرحوم امیر توکل کامبوزیا و فرزندانشان


در سال 1331 مرحوم دکتر مصدق، اینجانب را به سمت مسئول حزب ایران در استان منصوب نموده بدین‌سان دوران پرفراز ونشیب استاد علامه کامبوزیا از زبان خود ایشان دورانی پر رنج و زحمت و تلاش است ایشان در زمان حیات خویش درزمینهٔ سیاسی به سیاست گذشتگانی چون آیت ا...کاشانی و جمال عبدالناصر احترام می‌گذارد.

مرحوم کامبوزیا از سیاست‌های اسلامی انقلاب امام خمینی شدیداً پشتیبانی می‌نمود و در ارتباط با این علاقه ارشاد علاقه‌مندان به اعلامیه و نشریات امام از هیچ کوششی فروگذار نکرده و به همین جهت آخرین بار سال 1349 توسط عمال ساواک دستگیر شد. استاد به‌جز زبان فارسی به زبان‌های عربی، فرانسه، روسی، انگلیسی و ترکی تسلط کامل داشت و در حکمت و عرفان و تفسیر، فلسفه و منطق و به خصوص تاریخ صاحب نظر بود چنان که نظرش درباره تاریخ این بود که علم تاریخ از همه علوم سخت تر و از هر علمی محتاج تر است. مطالعات و تألیفات استاد با اینکه به چندین جلد می‌رسد همگی به صورت مجمل و به عقیده خودش ناقص ولی در نزد علمای بیگانه و خودی دارای ارزش فراوانی می‌باشند

فعالیت های سیاسی مرحوم کامبوزیا

فعالیت‌های سیاسی کامبوزیا به دو دوره زمانی خاص تقسیم بندی می‌شود:

الف) از سال‌های 1300 تا 1332
در تقسیم بندی اول همان‌گونه که اشاره رفت، کامبوزیا شیفته مرحوم کلنل محمدتقی خان پسیان می‌شود که علیه استبداد داخلی – رضاخان میر پنج- پرچم مبارزه را در خطه خراسان علم نموده است. با کشته شدن وی، کامبوزیا که به ریاست تلگراف و رموزات خراسان از طرف پسیان منسوب شده بود، به دزد آب (زاهدان) مهاجرت می‌کند هر چند که بسیاری بر این عقیده‌اند که وی از سوی رضاخان تبعید شده استدر زمان استبداد رضاخانی (20-1304) با توجه به ایجاد خفقان توسط وی و تازه تأسیس بودن شهر زاهدان، تقریباً فعالیت سیاسی خاصی از ایشان دیده نمی‌شوددر اواخر دهه 20 که نغمه‌های رهایی از یوغ استعمار انگلیس در کشور نواخته شد، شهید نواب صفوی توسط استبداد داخلی دستگیر گردید. مرحوم کامبوزیا در نامه‌ای به مرحوم آیت ا... کاشانی، حمایت خود را از نواب چنین عنوان داشت:

زاهدان- اول تیرماه 1327
بنده خداوند آقای سید ابوالقاسم کاشانی
از بازداشت سید مجتبی نواب صفوی هیچ تأثری بر افراد مجاهد ما نخواهد بود، زیرا او به مزد خود رسیده، از خداوند امیدواریم که شدید ترین مرحله آن نصیب ما گردد... البته این شخص از حیث مقام با ما مساوی نیست.


شهید نواب صفوی 


کامبوزیا برای خدمت به دین اسلام و کشور ایران این بار با قبول رهبری حزب ایران که توسط دکتر مصدق به وی پیشنهاد شده بود، به فعالیت سیاسی خود ادامه داد. در پی قطع روابط ایران و انگلیس که به دنبال اختلاف بر سر ملی شدن نفت به وجود آمده بود، کامبوزیا در نامه‌ای خطاب به آیت ا... کاشانی چنین ابراز مسرت و شادمانی نمود: " به مژده بستن کنسول گری‌های دولت ستمگر انگلیس، مفتخرم خدا را گواه دهم که مال و قلم و زبان و جان خود و تمام فرزندان و کسانم را برای انتقام از این دشمن بی آزرم بشریت و غلامان فرومایه او در ایران تا دم واپسین در اختیار شما گذارم." 

در این سال‌ها (دهه 1320) کامبوزیا یکی از افراد متنفذ، مقبول، موجه و صاحب امتیاز در استان سیستان و بلوچستان شناخته می‌شده است. یکی از عوامل اسد ا... علم در در خصوص نفوذ کامبوزیا در میان مردم استان (به علم) چنین گزارش می‌دهد: " وضع زاهدان را به طور اختصار به عرض می‌رساند: شهر تقریباً صدی 30 با ریگی، بقیه صدی 20 به نام آقایان کفعمی و توکل کامبوزیا... است."

به دنبال کودتای نافرجام 25 مرداد 1332 و فراری شدن شاه از کشور، مرحوم کامبوزیا طی نامه ای به دکتر مصدق، محاکمه و مجازات دسیسه کاران را خواستار می‌گردد. با انجام کودتای دوم (28 مرداد) و موفقیت کودتاگران که در نهایت به بازگشت استبداد به کشور منتهی شد، مرحوم کامبوزیا نیز مانند بسیار از چهره‌های سیاسی کشور برای مدتی در لاک انزوا فرو رفت و موقتاً فعالیت‌های سیاسی را به کناری نهاد. شاید در این سال‌ها او به دنبال رهبری می‌گشت که با پیروی از وی راه را از بیراهه بشناسد.

ب) از سال‌های 1342 تا مهر 1353
در این سال‌ها نهضت حضرت امام خمینی (ره) آغاز به فعالیت می‌کند و مرحوم کامبوزیا به فعالیت‌های خود علیه رژیم محمدرضا شاهی وسعت می‌دهد. در سال 1342 به صورت پاره‌وقت به استخدام اداره رادیو زاهدان درمی‌آید و این همان فرصتی بود که سال‌ها به دنبالش می‌گشت تا صورت واقعی رژیم را به مردم نشان دهد. بنابراین با ارائه نطق هایی علیه شاه و انتقاد از حکومت او بغض خود را می‌ترکاند، هر چند که ساواک اجازه پخش این بغض ترکیده را هیچ‌گاه نمی‌دهد. درنتیجه کامبوزیا به بزرگ‌ترین سوژه ساواک در استان سیستان و بلوچستان تبدیل می‌شود و از آن به بعد ساواک در نامه‌نگاری‌های مختلف و دستورات به منابع خود، خواستار جمع‌آوری اطلاعات و اخبار از کامبوزیا می‌گردد.
استدلالات و شخصیت علمی مذهبی کامبوزیا در ساواک زاهدان، کارکنان این سازمان مخوف را مقهور خود نمود به حدی که پس از حضور سه هفته بازداشت درنهایت با عنوان اینکه وی فردی فاضل و دانشمند است، او را آزاد نمودند!

دستگیری و آزاد شدن مرحوم کامبوزیا
به دنبال تصویب قانون کاپیتولاسیون و اعتراض حضرت امام به آن‌که درنهایت به تبعید ایشان به ترکیه منجر گردید (آبان 1343) کامبوزیا که درصدد روشن نمودن افکار مردم و آشنا نمودن آنان با اقدام رهبرش بود، در اداره رادیو سعی در تبلیغ فعالیت‌ها و مواضع حضرت امام در ارتباط با کاپیتولاسیون نمود: " واقعاً ما مردم خیلی بدبخت هستیم، همه چیزمان را گرفته اند، شرفمان را، ثروتمان را، همه چیزمان را، اگر یک سرباز آمریکایی در خیابان در انظار مردم به خواهرمان، به زنمان دست درازی کند، قدرت اعتراض نداریم. این‌ها مصونیت دارند، برای آنکه ارباب ما هستند، هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید بالای چشمتان ابروست..."


در پی این سخنان، ساواک استاد کامبوزیا را به اتهام ((طرفداری از روحانیون افراطی)) تحت نظر قرار می‌دهد. ساواک پس از مدتی وی را از اداره رادیو اخراج، صلاحیتش را در شورای داوری شهرستان زاهدان رد و از تدریس او در دانش سرای عالی تربیت‌معلم زاهدان جلوگیری می‌کند. این اقدامات نتوانست در روحیه فولادین این اسلام‌شناس مجاهد خللی ایجاد کند و کماکان به فعالیت‌های خود علیه رژیم در قالب روشن نمودن افکار عمومی و توزیع و پخش سخنرانی‌های حضرت امام ادامه داد. استمرار این اقدامات در نهایت منجر به احضار وی به ساواک گردید و مأمور در گزارش خود نوشت: " اینجانب به نامبرده بالا تفهیم نمودم که اعمال و گفتارش تحریک افکار عمومی بوده و باید نسبت به اعمال خود تجدید نظر نماید."


مرحوم کامبوزیا با بی‌توجهی به تذکرات و هشدارهای ساواک به فعالیت‌های خود علیه رژیم ادامه و حتی آن را افزایش داد. در این راستا، مأمور ساواک در نظریه کارشناسی خود با ناامید شدن از کنترل و هدایت وی نوشت:
"...
مزرعه او کانون افراد ناراضی و ناراحت و مخالف وضع موجود شده است... هرقدر ستاد عملیات از راه پند و اندرز و نصیحت راه مماشات را بپیماید، بر جسارت و گستاخی او افزوده و دال بر ضعف قوای دولتی خواهد نمود و جری تر خواهد شد."

با توجه به استمرار فعالیت‌های کامبوزیا علیه نظام ستم شاهی، ساواک اقدام به دستگیری وی نمود و در گزارش خود (مندرج در اسناد) نوشت: " پس از اخذ نمایندگی دادستانی در   منزل امیر توکل کامبوزیا را بازرسی و مدارک و اسنادی حاکی از فعالیت‌های نامبرده علیه امنیت و مصالح کشور و همچنین اهانت به مقام شامخ سلطنت بدست آمد. لذا مشارالیه بلافاصله بازداشت، تقاضای صدور قرار تامین از بازپرسی دادسرای نظامی دادگاه عادی 16 کرمان گردید..." ایشان سه هفته در بازداشت بوده و ساواک در همان روز دستگیری به تفتیش منزل ایشان پرداخته و یادداشت‌های زیادی از ایشان را که در مورد صهیونیسم بوده است را توقیف می‌کند.

 


پس از دستگیری ایشان، داماد مرحوم کامبوزیا با آقای فرانسوا بالزان – نایب رییس انجمن فرهنگستان نژاد شناسی فرانسه – تماس می‌گیرد و حادثه را ذکر می‌کند. بالزان با دربار ایران تماس گرفته و عنوان می‌کند که یک آدم حسابی در ایران است و او را هم دستگیر کرده‌اید. پس از این جریان مرحوم کامبوزیا از زندان آزاد می‌شودمرحوم کامبوزیا در مورد یادداشت‌های ضبط شده خود توسط ساواک همان موقع گفته بودند که این یادداشت‌ها در ایران نمی‌ماند و توسط ساواک به تل آویو و یا امریکا فرستاده می‌شودپس از پیروزی انقلاب اسلامی و جستجوی ساواک برخی از یادداشت‌های ایشان پیدا شد اما یادداشت‌های زیادی که راجع به صهیونیسم از ایشان در سال 1349 ضبط‌شده بود، هرگز یافت نشد.


مرحوم کامبوزیا و مبارزه با صهیونیسم 
فضای سیاسی جاری در جمهوری اسلامی با فضای سیاسی در دوران قبل از انقلاب اسلامی بسیار متفاوت بوده است و باید برای درک مواضع مرحوم کامبوزیا به آن جو سیاسی توجه کامل کرد برای مثال در زمان قبل از انقلاب اسلامی ایشان در ادبیات خودشان بین یهود و صهیونیسم فرقی قائل نبودند و منظور از یهود در ادبیات ایشان همان جریان صهیونیسم است.


لباس‌های صهیونیست‌ها با موضوع تمسخر کشتار در فلسطین


یکی از فعالیت‌های جالب مرحوم کامبوزیا در اطلاع‌رسانی در مورد خطر صهیونیسم و مبارزه با این غده سرطانی به سالهای پس از آزادی از زندان ایشان بازمی‌گردد ایشان هفته‌ای یک جلسه با مسئولان مختلف سیستان و بلوچستان داشته و در آن جلسان از خطرات یهود و صهیونیسم به صراحت سخن می‌گفتند البته برای اینکه برای ایشان خطری پیش نیاید یکی از پسران ایشان همراه مرحوم بوده و در نزدیکی محل جلسه منتظر خروج ایشان از جلسه می‌مانده است.

محمود زند مقدم در کتاب حکایت بلوچ خود نقل می‌کند که اول موضوعی را که استاد با من در میان گذاشتند، در خصوص استعمار نارنجی (یهودیان) بود: "استعمار چندین نوع دارد، یک استعمار نداریم، اشتباه نشود. هر استعمار رنگی دارد برای خودش، توسط این رنگ‌ها ما انواع استعمار را تمیز می‌دهیم از هم... اولی استعمار نارنجی، یهودیان هستند...این بلایی است که استعمار سر این مملکت آورده است و حکومت‌های دست نشانده استعمار. یهود فراموش نشود،‌سهم یهود بیشتر است. همین بلا را یهود آورده است سر تمام مسلمانان دنیا، استعمار مخلوق یهود است. دولت استعماری همان دولت یهود است..."

در ادامه زند مقدم توضیح می‌دهد که: " از او پرسیدم: راه نجاتی می‌رسد به نظر حضرت استادی و استاد کامبوزیا قاطعانه پاسخ می‌دهد: بدون تأمل و درنگی: بله پیش‌بینی‌شده است این دفعه خورشیدی از غرب طلوع خواهد کرد و زمین را از لوث فساد و کفر پاک خواهد کرد، چیزی نمانده است..."
تنفر استاد از صهیونیزم به قدری بود که نام سگ خود را موشه دایان (نخست وزیر وقت رژیم صهیونیستی) گذاشته بود. یکی از علل تنفر آقای کامبوزیا از صهیونیسم این اعتقاد بود که آنان برای رسیدن به اهداف خود، از هر راه و وسیله ای استفاده می‌کنند: [صهیونیستها] مرکبی است که پیاده ای را برای سواری گرفته است. صهیونیسم در مملکتی با اسم اسلام به نفع خود همکاری می‌کند و در کشوری دیگری باز به نفع خود بر ضد اسلام با آئین یا قانون دیگری جدا همکاری می‌کند."

مرحوم کامبوزیا اختلاف به وجود آمده مابین شیعه و سنی را دقیقاً کار صهیونیسم دانسته و این اقدام را موضوعی هدایت‌شده توسط آنان در راستای سیادت در جهان معرفی می‌کرد: "اختلاف شیعه و سنی تنها درزمینهٔ بحث‌های علمی است و چون الآن به‌صورت یک مسئله سیاسی درآمده، کار یهود است."
با توجه به همین نظر بود که کامبوزیا محمدرضا شاه پهلوی و بسیاری از کارگزان وی را یهودی و یا آلت دست آنان می‌دانست که درصدد از بین بردن اسلام می‌باشند و معتقد بود که حتی بهاییت زاده و مخلوق یهودیت است.

به دنبال دستگیری آقای کامبوزیا توسط ساواک (1349) دست نوشته‌های زیادی از ایشان در خصوص صهیونیست‌ها توسط ساواک ضبط گردید که هیچ‌گاه به وی تحویل داده نشد. پس از انقلاب کلیه مطالب دست‌نویس استاد در مرکز ساواک پیدا شد ولی هیچ اثری از آن دست‌نوشته‌ها پیدا نشد. خود مرحوم کامبوزیا گفته بود که این مطلب باقی نمی‌ماند و رژیم آن‌ها را به اسرائیل خواهد برد.

دکتر امیر حسن کامبوزیا، فرزند استاد در رابطه با تحقیق ایشان پیرامون شخص دیزرائیلی نکته جالبی را در مورد یهود از عقاید استاد را بیان می‌کنند«مرحوم کامبوزیا می‌گفتند که قوم یهود از ابتدای تاریخ، قومی بوده است که همیشه دروغ گفته است، همیشه اهل نفاق بوده و در تمام طول تاریخ علت و عامل اصلی جنگ‌ها و اهل دسیسه و نیرنگ بوده‌اند»

مرحوم کامبوزیا تنفر زیادی نسبت به یهود و صهیونیسم داشته و در مورد آن‌ها معتقد بودند که هر چه مسئله فساد ، سیاه ، بد و جنایت است را باید به یهودیان ربط داد و هرچه مطلب خوب و درست و به‌قاعده را می‌توان ریشه‌اش را در اسلام دید

مرحوم کامبوزیا در مورد نحوه کار یهود می‌گفتند:
»مرکبی است که پیاده‌ای را برای سواری گرفته است. صهیونیسم در مملکتی با اسم اسلام به نفع خود همکاری می‌کند و در کشوری دیگر باز به نفع خود بر ضد اسلام با آیین یا قانون دیگری جداً همکاری می‌کند«
کتاب «ذوال‍ق‍رن‍ی‍ن‌، ی‍ا، ت‍س‍ن‌چ‍ی‌ه‍وان‍گ‌ت‍ی‌، ب‍زرگ‍ت‍ری‍ن‌ پ‍ادش‍اه‌ چ‍ی‍ن‌» ایشان را شاید بتوان اولین اثر منتشر شده ایشان در زمان قبل از انقلاب اسلامی با رویکرد مبارزه با صهیونیسم و فرقه فراماسونری دانست، این کتاب را در جواب کتاب شخصی با نام ابوالکلام آزاد نگاشته‌اند که در کتاب وی ادعاشده است ذوالقرنین همان کوروش کبیر است و این فرد یک فراماسونر است که استاد کامبوزیا در کتاب خویش ادعای ایشان را رد کرده و می‌گویند که ذوالقرنین یک پادشاه چینی است.

 


اظهارات ساواک در مورد مرحوم کامبوزیا
زندگی‌نامه مرحوم کامبوزیا بر اساس اسناد ساواک در سال 1387 توسط مرکز بررسی اسناد تاریخی وابسته به وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی در 382 صفحه چاپ شده است.

 

کتاب منتشر شده با نام
« امیر توکل کامبوزیا به روایت اسناد ساواک »


برخی گزارش‌های نوبه ای ساواک مرحوم کامبوزیا را چنین معرفی کرده است:

1- امیر توکل کامبوزیا پس از کودتای 25 مرداد و ناکامی کودتاگران با ارسال پیام تبریکی به دکتر مصدق خواستار محاکمه کودتاگران شده است.

2- امیر توکل کامبوزیا یکی از افراد سرشناس زاهدان و به زبان‌های عربی، فرانسوی و انگلیسی آشنایی کامل دارد به همین جهت با پاره ای از کشورهای خارجی با مکاتبه در تماس است. در جلساتی که در کلاته خود برگزار می‌کند، انتقاداتی از لوایح قانونی ششم بهمن، قانون حمایت خانواده و خاندان جلیل سلطنت به عمل آورده خود را یک نفر ضد یهودی معرفی و مدعی است که آقای هویدا نخست‌وزیر، یهودی است.

3- این شخص در نزدیکی زاهدان دارای مزرعه ای بوده و کتابخانه بسیار مجهز و معتبری دارد و اکثراً عده‌ای را در کتابخانه خود جمع و در اطراف مباحث روز مباحثاتی می‌نماید.

4- امیر توکل کامبوزیا از مخالفین سرسخت بهاییان بوده و قرآن را از حفظ می‌داند و مردی است متعصب و مذهبی.

5- کامبوزیا اظهار داشته: یکی از خواسته‌های یهودیان این است که اول بی‌ناموسی در مملکت به وجود بیاورند تا غیرت مردم از بین برود و اینکه مدرسه‌ها را مختلط می‌خواهند بکنند این موضوع خواسته یهودی است که مسلمانی از بین برود ... بهاییان پرورده و ساخته یهودیت است نخست‌وزیر یهودی است و حکومت ایران ساخته یهود است. سیاست شاه ایران بی‌غیرت نمودن افراد ملت است... شاه و دولت به ملت چشم و گوش بسته خیانت می‌کند ... ما مسلمانان باید علیه یهودی و دستگاه‌های آن در مملکت مبارزه کنیم و نحوه مبارزه این است که تمام افراد مملکت را بیدار کنیم.

 

هویدا در دادگاه عدل اسلامی


6- کامبوزیا توسط پسرش اقدام به پخش کتب مهندس بازرگان (خودجوشی و خدا در اجتماع) ‌ابوالاعلی مودودی (برنامه انقلاب اسلامی) حسین نجومیان (ارزیابی حقوق اسلام) ناصر مکارم شیرازی (ماتریالیسم و کمونیسم) می‌نماید.

7- امیر توکل کامبوزیا نسبت به انقلاب شاه و مردم سخت بدبین است و هر جا که موقعیت را مناسب تشخیص دهد علیه فرمان مقدس شاه و مردم تبلیغ سوء می‌نماید و می‌گوید این دستور و سیاست یهودیان است و این انقلاب یهودی زنان ما را به فحشا و بی‌ناموسی تشویق می‌نماید و شاهنشاه ما دست نشانده یهودیان است ... خمینی و امثال او را که مسلمان هستند تبعید کرده است.

8- امیر توکل کامبوزیا در مورد نحوه و کار خمینی در نجف اشاره و عنوان داشته: تأثیر کلام خمینی به حدی است که طرفداران زیادی از روشن بینان و واقع‌بینان به گردش جمع و سازمانی مشابه جامعه الازهر مصر ایجاد نموده است زیرا دسته دسته از هواخواهان و مسلمانان واقعی و تحصیلکردگان مبارز حتی از همین ایران در حوزه درسی وی که در مورد مبحث ابطال سلطنت در اسلام است، تلمذ و شاگردی می‌نمایند.

9- نامبرده جزوه پلی کپی شده مربوط به خمینی تحت عنوان درس‌هایی از مرجع تقلید معظم جناب آقای حاج روح‌الله الموسوی خمینی را در اختیار داشته و سعی نموده به وسیله فتوکپی جزوه مذکور را تکثیر نماید.

10- امیر توکل کامبوزیا متن تسلیت فضلا و محصلین حوزه علمیه به روح الله خمینی و پاسخ مشارالیه به حوزه مذکور را در اختیار داشته و اقدام به تکثیر آن نموده است.

11- امیر توکل کامبوزیا با رویه ای که اتخاذ کرده مزاحمت هایی را در آینده برای مقامات امنیتی و انتظامی فراهم خواهد نمود و روزی آرامش منطقه را برهم خواهد زد کما اینکه اکنون با جمع‌آوری عده‌ای ناراضی ... مزرعه او کانون افراد ناراضی و ناراحت و مخالف وضع موجود شده است... هرقدر ستاد عملیات از راه پند و اندرز و نصیحت راه مماشات را بپیماید، بر جسارت و گستاخی او افزوده و دال بر ضعف قوای دولتی خواهد نمود و جری تر خواهد شد.

 

گزیده‌ای از اسناد مهم ساواک در رابطه با مرحوم کامبوزیا

 

این شخص (کامبوزیا) یکی از کشاورزان باسواد و تحصیل‌کرده زاهدان هست

و چون تسلط کافی به زبان های فرانسه، عربی و انگلیسی دارد 

اغلب توریست ها و خارجیانی که به زاهدان می‌آیند با وی ملاقات می‌نمایند.

 

هر جا که موقعیت را مناسب تشخیص دهد علیه فرمان مقدس شاه و مردم تبلیغ سوء می‌کند

و می‌گوید این دستور و سیاست یهودیان است

و این انقلاب یهودی، زنان ما را به فحشا و بی‌ناموسی تشویق می‌کند.

 

ایشان کتبی را به زبان فرانسه در مورد سیاست یهود نوشته بودند.

 

تهیه اعلامیه خطی از روی نوار صوتی سخنرانی امام خمینی (ره)

 

توزیع و تکثیر متن اعلامیه امام خمینی

به‌صورت نوار و اعلامیه خطی که از روی نوار کپی می‌گردیده است

 

تأثیر کلام امام خمینی به حدی است که طرفداران زیادی

از روشن‌بینان و واقع بینان به گردش جمع و سازمانی مشابه جامعه الازهر مصر

ایجاد نموده است.


نظر متفکران دیگر در مورد مرحوم کامبوزیا

دانشمندان و محققانی که در مزرعه سرسبز او به دیدارش رفته و پای صحبتش نشسته‌اند همگی اظهار شگفتی کرده‌اند؛ حتی عده‌ای از آنان به نحوه‌ کشاورزی ایشان غبطه خورده‌اند.
 
پروفسور «ایتالو» از برجسته‌ترین دانشمندان کشور ایتالیا، پس از دیدار از مزرعه‌ کامبوزیا گفته بود: تا به حال سابقه‌ نداشته که در کویر ارتفاع یونجه به صد و هشتاد سانتی‌متر برسد

و در جای دیگری می‌گوید: استاد کامبوزیا در کشاورزی یک نابغه است و بعضی از چغندرهایی که کاشته وزن آن به بیست و دو کیلو می‌رسد و این در کشاورزی یک کشت اعجاب‌انگیز است. استاد کامبوزیا علاوه بر کار کشاورزی کتابخانه‌اش را نیز در کنار مزرعه‌اش بنیان نهاد که به حق می‌توان آن را گنجینه‌ای در دل کویر دانست

هر چند باور همچون کاری مشکل به نظر می‌آید، اما این اقدام واقعیت داشته و این کتابخانه‌ی ارزشمند و غنی به دست او در کویر لم‌یزرع زاهدان بنا گردیده است. این میراث غنی می‌تواند به یک مرکز فرهنگی بسیار مناسب تبدیل شود و پاره‌ای از نیازمندی‌های پژوهشی را تأمین کند. در این کتابخانه، تعداد زیادی کتاب‌های خطی نفیس وجود دارد که با تلاش استاد جمع‌آوری شده است

فرانسوا میتران – نایب رییس انجمن فرهنگستان نژاد شناسی فرانسه – در کتاب خود در مورد مرحوم کامبوزیا می گوید: «افسوس تا چه حد معلومات تاریخی ... نادر و کمیاب است. اگر من پرده از ابهامات  برمی‌دارم براثر موهبت و احساس منتی است که از ملاقات خودم با امیر کامبوزیا نصیب می‌برم حق‌شناسی و سپاس گذاری من نسبت به علامه امیر توکل کامبوزیا من بعد عظیم و بزرگ خواهد بود
دکتر باستانی پاریزی- صاحب نظر در علم تاریخ- از کتابخانه مرحوم کامبوزیا به عنوان دانشگاه یاد کرده است که این تجلیل اهمیت اقدام استاد را نشان می‌دهد: "حتماً باید آن عقیده را باور کنیم که دانشگاه‌های ایران در طول تاریخ در دهات و شهرک‌ها پراکنده بوده و هیچ‌گاه صورت متمرکزی نداشته است... به نظر من کتابخانه کامبوزیا می‌تواند نمونه و شاهدی برای این معنی باشد که دهات کم‌وبیش محضر معنوی فرهنگ اسلامی و ایرانی بوده است."

استاد محمد تقی تقی پور در مورد مرحوم کامبوزیا می‌گویند:

 


» امیر توکل کامبوزیا اندیشمند برجسته‌ای در تاریخ معاصر ایران است که به‌طور شایسته و بایسته در جامعه اسلامی ، به‌خصوص برای نسل جوان معرفی نشده است.  ابراز تنفر و بیزاری از صهیونیسم و افشای ماهیت، شگردها، شیوه‌ها و سیطره صهیونیست‌ها در جهان، از دیگر ویژگی‌های این دانشمند مسلمان بود

استاد شمس‌الدین رحمانی در مورد مرحوم کامبوزیا می‌گویند:

 

« نیمه‌شب 23 مهرماه 1353 امیر توکل کامبوزیا کرد زعفرانلو در کلاته ای بیرون شهر زاهدان، دارفانی را وداع گفت. در محاکمه رئیس ساواک زاهدان در دادگاه انقلاب، یکی از اتهامات او مشارکت در مسمومیت و به شهادت رساندن کامبوزیا بود. مردی که از او 23 فرزند و کتابخانه‌ای با 15000 جلد کتاب باقی ماند به‌علاوه مزرعه‌ای بزرگ که حاصل کار و تلاش فوق‌العاده شخص او و فرزندانش بود؛ اما از این‌ها همه بالاتر و مهم‌تر خاطره این انسان والایی است که باایمان استوار و دانش عمیق در زمینه‌های مختلف و اراده‌ای پولادین و شجاعتی مثال زدنی، تنها و تنها در مقابل رژیم سفّاک شاه می‌ایستاد و همه انواع فشار و محرومیت و مشکلات را تحمل می‌کرد و خم به ابرو نمی آورد
بسیاری از بزرگان مملکت ما، در زمان شاه به سیستان و بلوچستان تبعید می‌شدند - و بیشترشان هم با مرحوم کامبوزیا دیدار کرده‌اند – امااو همه عمرش را در آن سرزمین محروم و تفتیده تفتان، تبعید بود

مکتب اسلام و فرهنگ اسلامی ما چنین افرادی را می‌پرورد که به‌راستی وجودشان مایه شگفتی و شکفتگی است و بررسی ابعاد وجودی آنان و نحوه شکل‌گیری شخصیتشان می‌تواند راه و رسم تعلیم و تربیت و شیوه‌های مهندسی فرهنگی را روشن کند.  اکنون پس از 35 سال بعد از شهادت این مرد بزرگ و با تغییرات بسیاری که انقلاب در همه چیز ایجاد کرده است اما هنوز هم دیدن کتابخانه و منزل و مزرعه آن مرحوم در «کلاته کامبوزیا» شگفتی آفرین و اعجاب انگیز است و ضروری است که با معرفی این مجموعه – شخص کامبوزیا و آثار او – الگو و اسوه ای در پیش چشم نسل نو ترسیم و نشان داده شود که چگونه باقدرت ایمان و اراده و علم و دانش، می‌توان در بدترین شرایط و در سخت ترین اوضاع‌واحوال، بازهم بهترین آثار و مفیدترین نتایج را بدست آورد:

مزرعه کامبوزیا یک نمونه عالی کشاورزی جهادی است؛ کتابخانه کامبوزیا ظاهراً بزرگ‌ترین کتابخانه عمومی در جنوب شرقی ایران – و گویا نمونه منحصر بفرد – است؛ و در میان فرزندان آن مرحوم، افراد متخصص و تحصیلکرده ای حضور دارند که مشغول خدمت به مملکت‌اند. امیدواریم این فرهنگ و سرزمین، در شرایطی که گمان می‌کنیم بسیار آماده و مساعد برای پرورش چنین درختان تناوری است، بازهم کسانی چون کامبوزیا را به این آب و خاک تقدیم کند؛ منتهی باید بپرسیم چگونه؟ این، رازی است که می‌بایست دریابیم


دوران تبعید به زاهدان (مزرعه و کتابخانه)
پس از کشته شدن پسیان، مرحوم کامبوزیا نیز به زاهدان تبعید می‌شود. در آنجا مزرعه‌ای بزرگ و سرسبز ایجاد کرده و یک کتابخانه بزرگ نیز برای راه‌اندازی می‌کند. این کتابخانه در زمان حیات ایشان در حدود 15000 جلد کتاب - که بیشتر آن‌ها درزمینهٔ تخصصی مسائل یهود شناسی بوده – داشته است که متأسفانه در فضای شلوغی های ابتدای انقلاب اسلامی تعدادی از این کتاب‌ها از بین رفته و سرقت شده‌اند.


در حال حاضر کتابخانه کامبوزیای زاهدان 700 متر مربع مساحت و 500 متر مربع زیر بنا دارد و از ساعت 7 صبح الی 14 در خدمت مردم و محققین می‌باشد. این کتابخانه دارای 19687 عنوان و 26000 نسخه کتاب می باشد همچنین در این کتابخانه 160 نسخه کتاب چاپ سنگی با قدمت بیش از سیصد سال  موجود می‌باشد. ازجمله این کتب می‌توان به خاطرات ناصرالدین‌شاه، قانون ابن‌سینا و ... اشاره نمود

 

کتابخانه عمومی استاد کامبوزیا در زاهدان


دختر مرحوم کامبوزیا، صادقه کامبوزیا، مسئولیت اداره کتابخانه را در حال حاضر به عهده دارد.
صادقه کامبوزیا دختر استاد و مسئول فعلی این کتابخانه در مصاحبه با روابط عمومی اداره کل کتابخانه های عمومی استان در خصوص کتب خطی و تألیفات استاد گفت: تألیفات ایشان بالغ‌بر 80 عنوان مقاله و دست‌نوشته‌هایی است که برخی از آن‌ها در سالنامه نور دانش در سالهای قبل از انقلاب به چاپ رسیده است همچنین کتاب علل خرابی بلوچستان و تعداد دیگری از کتب ایشان به زبان فرانسوی ترجمه گردیده است وی ادامه داد  تعدادی از کتب و دست‌نوشته‌های ایشان بانام صهیونیسم  در زمان شهادت وی،  که کتابخانه توسط عوامل ساواک مهر وموم شد  مفقود گردیده است.


کامبوزیا در زمینه نرم افزارهای موجود در کتابخانه نیز گفت: در حال حاضر نرم افزارهای نمایه نشریات، نمایه کتابداری و سامانه طرح کتاب من در این کتابخانه مورد استفاده مراجعین قرار دارد. وی سامانه طرح کتاب من را یکی از بزرگترین امکاناتی خواند که در طی چند سال گذشته و در جهت تامین منابع موردنیاز کتابخانه ها در اختیار مراجعین قرارگرفته است.

کتابشناسی مرحوم کامبوزیا
مقالات و کتابهای استاد کامبوزیا 
1.    تاریخ یهود و صهیونیسم 
2.    سازمان سری یهود بنام کابالا 
3.    کارنامه کارتاژ 
4.    کوچیدنهای یهود 
5.    دنیا بازیچه دست یهود 
6.    سیاست انطباق با صهیو نیسم با تاریخ جهان 
7.    امپراطوری شرق و صحت شرق 
8.    عوامل مخفی تاریخ را آماده می کند 
9.    تل آویو به سمت جنگ می رود (ترجمه)
10.    صهیو نیسم بین الملل 
11.    کلمه و موضوع تاریخ (رساله) 
12.    روان شناسی در خدمت بشر (مقاله) 
13.    مذهب رکن اساسی و تعالی انسان است (مقاله)
14.    تصوف (مقاله) 
15.    اسمعیلیه در ایران (مقاله) 
16.    تاریخ کهن و صهیونیسم جدید 
17.    تاریخ اسلام 
18.    ادبیات و تاریخ ادبیات ایراان 
19.    تاریخ ملل به زبانهای فارسی و فرانسه 
20.    انحطاط و اعتلامندیها 
21.    تاریخ جنگهای صلیبی 
22.    مقاله مفصلی به فرانسه در باره اقتصاد سیاست و متافیزیک اسلامی 
23.    جنگهای صلیبی 

مقالات و کتابهای به طبع رسیده 
1.    تفسیر آیات ذوالقرنین بصورت مقاله در سالنامه نور دانش در سال 1325 به چاپ رسیده است.
2.    بلوچستان و علل خرابی ان 
3.    مقاله‌ای دست‌نویس تحت عنوان "مگر آمریکایی‌ها نمی‌فهمند "
4.    مقاله‌ای با عنوان شرح خلاصه‌ای درباره زاهدان حاوی مطالب تاریخی در زمان جنگ دوم جهانی و فعالیت انگلیسی‌ها در زاهدان
5.    در سالنامه نور دانش 1326 مقاله‌ای تحت" عظمت عالم خلقت " چاپ‌شده است.
6.    در میان مقالات استاد چند مقاله که در مجله شرق جاوید مقاله تحت عنوان"سیاست فرد " که مقاله ایست سیاسی و اجتماعی
7.    کتابی تحت عنوان"موضوع شرق در 5 بخش که به زبان فرانسه ترجمه کرده‌اند 
 بخش 1. ) ساکاما و غیره تمدن یونان و موضوع شرق 
 بخش 2 ) ساکاما و غیره عقب نشینی یونان یونانیان در سوریه
 بخش 3 . ) اولین پادشاهی عرب و پالمیر .
 بخش 4 .) فتح سوریه و مصر و توفیق اسلام فتح اروپا
 بخش 5. ) بازگشت به تاریخ ارمنستان .
 و دارای 5 رساله به عنوان عقاید مذهبی یونان، تاریخ یونان . در منطق . کتاب شفای ابن سینا و فلسفه و ترجمه ای در باره زیست شناسی و مسئله حیات

اینک جمهوری اسلامی ایران بر حسب وظیفه و آرمان‌های بلند اسلامی خویش همت گماشته تا بر بال زخمی کلاته که سرور و تیماردارش را در خاک خفته می‌بیند مرهمی از دارالشفای اسلام نهد . از فراموش‌خانه تاریخ و روزگار برهاندش و گرد غبار از رخسار کتاب‌های بزداید و بر روشنایی کتابخانه عظیم و ارزشمند استاد درخششی دوباره ببخشد .  باشد که تشنگان معرفت و تحقیق از جویبار زلال و جاری اندیشه‌های شد و سیراب شوند . باشد که نام بلند استاد احیا گردد و ریگستان داغ بلوچستان یاد باغبان دل‌سوخته خویش را در دل‌زنده کند و جاویدان سازد .


مرگ مرحوم کامبوزیا 
از نحوه فوت آقای کامبوزیا دو روایت وجود دارد: روایت اول که روایتی است رسمی از سوی ساواک و روایت دوم از طرف نزدیکان ویساواک فوت کامبوزیا را مرگ طبیعی دانسته و در گزارش خود به مرکز نوشته است:‌"امیر توکل کامبوزیا شب چهارشنبه فوق به علت سکته قلبی درگذشته است. رضوانی 24/7/53"
روایت دوم از فوت مرحوم کامبوزیا، مسموم شدن ایشان توسط ساواک (مرکز) و درنهایت شهادت وی استاطرافیان مرحوم کامبوزیا، اتفاق فوق را چنین عنوان می‌دارند:

در مهرماه 1353 امیر عباس هویدا – نخست وزیر- به زاهدان می‌آید و مسئولین منطقه از کامبوزیا می‌خواهند که با وی ملاقات کند. ایشان با صراحت و عصبانیت می‌گوید با یک نفر یهودی خائن ملاقات نمی‌کنم ... اگر ملاقاتی نیز مابین یک یهودی و یک مسلمان صورت بگیرد، یکی از این دو باید کشته شوند هفته بعد دو نفر از تهران تحت عنوان مأموران اداره تعاون به نزد ایشان [در کتابخانه] آمده و سؤالاتی را مطرح کردند پس از اتمام صحبت یک‌راست به فرودگاه رفته و به تهران پرواز می‌کنند.

 پس از مدتی یکی از فرزندان وی به کتابخانه رفته و می‌بیند که پدرش برروی زمین افتاده است. فردای آن روز وقتی فرزندان کامبوزیا به کتابخانه می‌روند، با استکانی مواجه می‌شوند که دانه‌های ریزی در آن بوده است. در همان روز ساواک نیز به کتابخانه می‌آید و استکان نیز مفقود می‌شود. مرحوم کامبوزیا را در قبرستان زاهدان به خاک می‌سپارند اما با توجه به وصیت ایشان و با اجازه آیت الله کفعمی، مجوز نبش قبر گرفته و ایشان را در کتابخانه ای که خودش بنیانگذار آن بود به خاک می‌سپارند

در پاسخ به این سؤال که چرا مرحوم کامبوزیا توسط ساواک کشته شد؟ دلایل چندی عنوان‌شده که شاید بهترین آن‌ها را-مهندس رحمانی- مطرح می‌کند: " بعد از آزادی کامبوزیا سال 1349 ساواک برای کنترل وی اقدام به برپایی جلسات هفتگی در خصوص مسائل مختلف با حضور استاد، رئیس ساواک، رئیس شهربانی و... می‌کرد. مطالبی که روسای فوق مطرح می‌کردند، استاد به آنان پاسخ می‌داد. حتی یک‌بار مرحوم به من گفت که به‌تدریج نظرات افراد شرکت‌کننده در حال تغییر است! من احساسم این است که ساواک به این نتیجه رسیده بود که این فرد اگر آزاد باشد [علیه رژیم] تبلیغات می‌کند، با مسئولین ارتباط داشته باشد، اثرگذار است. زندان باشد از خارج فشار وارد می‌شود ... درنهایت او را کشتند... استاد از دو هفته قبل از فوت احساس خطر می‌کرد بسته‌هایی که برایش ارسال  می‌شد در فاصله دومتری قرار می‌داد و چیزی به طرف آن پرتاب می‌کرد که اگر قرار باشد منفجر شود، در کنارش نباشد ... ایشان یک حالت انتظار از مرگ توسط رژیم را داشتند ..."

مشاهده مطلب
  • نظرات مخاطبان
عضویت در خبرنامه
سایت هادی