چندرسانه ای

بررسی بومی سازی عرصه سایبر توسط چین

نگاهی به تجربیات سایبری چین

آیا چین در عرصه سایبری نیز تبدیل به ابرقدرتی جهانی خواهد شد؟ این کشور در حوزه اینترنت چه دستاوردهای داشته است؟ گوگل و یاهو مسنجر مدل چینی چقدر موفق بوده‌اند؟ آیا جنگ سرد سایبری در راه است؟

چندین دهه است که نام چین قرین با توسعه شده. امروزه این کشور یکی از قطب‌های اقتصادی جهان محسوب می‌شود و چالشی پیش روی قدرت‌های اقتصادی سنتی جهان به‌مانند آمریکا، اروپای غربی و ژاپن ایجاد نموده است. اما این کشور بر اساس استراتژی‌ها و چشم‌انداز ملی خود قصد دارد تا به یک ابرقدرت چندبعدی تبدیل گردد، مسئله‌ای که یقیناً به مذاق تنها ابرقدرت چندبعدی کنونی جهان یعنی آمریکا خوش نیامده است. 
 

حملات سایبری در چین

بنا به گزارشی که در 19 مارس 2012 منتشر شد کشور چین تبدیل به بزرگ‌ترین قربانی حملات سایبری شده و در حدود 10/593 وب‌سایت چینی توسط 11/851 آدرس پروتکل اینترنتی (IPs) موردحمله واقع‌شده و تحت کنترل درآمده‌اند.

حملات سایبری در چین

بنا به گزارشی که در 19 مارس 2012 منتشر شد کشور چین تبدیل به بزرگ‌ترین قربانی حملات سایبری شده و در حدود 10/593 وب‌سایت چینی توسط 11/851 آدرس پروتکل اینترنتی (IPs) موردحمله واقع‌شده و تحت کنترل درآمده‌اند.

اینترنت در چین

اولین ارتباط چین با اینترنت در 20 سپتامبر 1987 بین سازمان ICA پکن و دانشگاه کارلسروهه برقرار گردید. ازآن‌پس تعداد کاربران اینترنت در چین روزبه‌روز بیشتر شد تا اینکه این کشور هم‌اکنون بیشترین تعداد کاربران اینترنتی را دارد. چین تا ژوئن 2011 دارای 485 میلیون کاربر اینترنت بود. پیش‌بینی می‌شود که تعداد کاربران اینترنتی چین تا سال 2013 به 718 میلیون نفر رسیده و شامل 52/7 درصد از کل جمعیت این کشور شود.


 

آمریکا در سال 2009 قرارگاه فرماندهی سایبری را به‌عنوان بخشی از قرارگاه فرماندهی استراتژیک تشکیل داد. "قرارگاه فرمانده‌ای سایبری آمریکا" (USCYBERCOM) یکی از قرارگاه‌های فرعی نیروهای نظامی آمریکا است که زیر نظر "قرارگاه فرماندهی استراتژیک آمریکا" (USSCOM) فعالیت می‌کند. 

جنگ سرد سایبری

روبرت مولر از روسای اف‌بی‌آی ، بارها هشدار داده که حملات سایبری به‌زودی جای حضور فیزیکی تروریست‌ها در خاک آمریکا و خرابکاری را می‌گیرد.مطالبی ازاین‌دست نشان می‌دهند که آمریکا قصد دارد با اغراق در مورد حملات سایبری خارج‌ازکشور بالأخص توانمندی‌های چین دور جدیدی از جنگ سرد را این بار به نام جنگ سایبری آغاز نماید، جنگی که می‌توان گفت از قبل آغازشده است.

شرکت بایدو

بایدو که در 18 ژانویه 2000 تأسیس گردید یک موتور جستجوی چینی است. شرکت مادر این وب‌سایت در کمپ بایدو در پکن قرار دارد.
 

وب‌سایت بایدو که دارای ساختاری شبیه به گوگل است خدمات بسیاری را ارائه می‌دهد که ازجمله آن‌ها می‌توان به یک موتور جستجوی به زبان چینی برای وب‌سایت‌ها، فایل‌های صوتی، و تصاویر اشاره نمود. طراحان این دو سایت دو چینی به نام‌های اریک ژو (Eric Xu) و رابین لی (Robin Le) بودند که در خارج از این کشور تحصیل‌کرده و کارکرده بودند و پس از کسب تجربیات و دانش کافی با بازگشت به کشور این وب‌سایت را طراحی نمودند.

تیم آبی سایبری

ارتش چین در سال 2011 یک گروه جدید با عنوان "تیم آبی سایبری" تشکیل داد تا توانایی‌های این کشور را برای شناسایی و دفاع در برابر تهاجمات سایبری بهبود بخشد. این برنامه در منطقه نظامی گوانگژو (Guangzhou) و در پی درخواست ارتش چین برای افزایش آموزش‌ها در حوزه سایبری تشکیل شد.

 

آمریکا سعی دارد تا هارمونی خود را در جهان حفظ نموده و از تغییر وضع موجود توسط دول ناراضی جلوگیری به عمل آورد و همان‌گونه که می‌توان به‌راحتی حدس زد چین در رأس دولت‌هایی قرار دارند که می‌خواهند خود را در سطح اول جهانی مطرح نمایند.


اژدهای خیزان راه خود را به‌سوی عرصه سایبر نیز گشوده کرده است

 

یکی از حوزه‌های رقابت بین آمریکا و چین عرصه سایبر است. جهان امروزی شاهد وابستگی فزاینده زیرساخت‌های مختلف اقتصادی، مالی، نظامی و ارتباطاتی به عرصه سایبر است. با گذر زمان، تأثیرپذیری جوامع و فرهنگ آن‌ها از فضای مجازی نیز با تصاعدی هندسی رو به فزونی است. 
در گزارش حاضر سعی می‌شود تا به‌صورت اجمالی جایگاه فعلی چین در عرصه سایبری و برنامه‌های این کشور موردبررسی قرار گیرند. لازم به ذکر است که بحث در مورد نحوه سیر و تکامل توانمندی‌های سایبری چین نیازمند تحقیقی جامع‌تر و مفصل‌تر است که امید می‌رود با توجه به کار آیی تجربیات این کشور برای برنامه‌های سایبری در کشور خودمان کارشناسان کشور در این امر اهتمام ویژه‌ای داشته باشند.

 

اینترنت در چین

اولین ارتباط چین با اینترنت در 20 سپتامبر 1987 بین سازمان ICA پکن و دانشگاه کارلسروهه برقرار گردید. ازآن‌پس تعداد کاربران اینترنت در چین روزبه‌روز بیشتر شد تا اینکه این کشور هم‌اکنون بیشترین تعداد کاربران اینترنتی را دارد. در یک دهه گذشته، اینترنت به‌عنوان یک پدیده فرهنگی جدید در چین ظاهرشده است.

چین تا ژوئن 2011 دارای 485 میلیون کاربر اینترنت بود. پیش‌بینی می‌شود که تعداد کاربران اینترنتی چین تا سال 2013 به 718 میلیون نفر رسیده و شامل 52/7 درصد از کل جمعیت این کشور شود.


نمودار مقایسه افزایش کاربران اینترنت در آمریکا و چین از سال

 

تا ژوئن 2011، کاربران اینترنتی چین به‌طور میانگین هر هفته 18/7 ساعت را در اینترنت سپری می‌کردند و بدین ترتیب در سال 2011 چینی‌ها در حدود 472 میلیارد ساعت را در فضای مجازی سپری کرده‌اند.  به گزارش وزارت صنعت و فنّاوری ارتباطات چین، تا پایان سال 2009 در حدود 3/23 میلیون وب‌سایت داخلی چینی وجود داشته که رشدی سالیانه برابر با 12/3 درصد دارند. تا نیمه اول سال 2010، بخش اعظمی از محتوای وب‌سایت‌ها توسط کاربران ایجاد می‌شد.

 

بومی‌سازی اینترنت

چین طی برنامه 863 یا برنامه دولتی توسعه فنّاوری‌های برتر تصمیم به خودکفایی در عرصه تکنولوژیک گرفت. هدف از این برنامه که توسط دولت مدیریت می‌شود توسعه انواع تکنولوژی‌های پیشرفته چین به‌منظور کسب استقلال از فنّاوری‌های خارجی است. عنوان این برنامه برگرفته از تاریخ تصویب آن یعنی ماه مارس 1986 است. از مهم‌ترین دستاوردهای برنامه 863 می‌توان به خانواده پردازنده‌های کامپیوتری لونگسون (Loongson) و نیز فضاپیمای شنزو (Shenzhou) اشاره داشت. دولت چین طی سالیان اخیر تحت لوای برنامه 863 تصمیم به نوآوری و پیشرفت در حوزه سایبری و اینترنت گرفته و به موفقیت‌های زیادی در این حوزه نائل‌آمده است. در ادامه گزارش، دو محصول چین در دو حوزه بسیار پرطرفدار جستجوی آنلاین و نیز شبکه‌های اجتماعی معرفی می‌گردد.

 

بایدو: موتور جستجوی ملی چین

بایدو که در 18 ژانویه 2000 تأسیس گردید یک موتور جستجوی چینی است. شرکت مادر این وب‌سایت در کمپ بایدو در پکن قرار دارد.  وب‌سایت بایدو که دارای ساختاری شبیه به گوگل است خدمات بسیاری را ارائه می‌دهد که ازجمله آن‌ها می‌توان به یک موتور جستجوی به زبان چینی برای وب‌سایت‌ها، فایل‌های صوتی، و تصاویر اشاره نمود. طراحان این دو سایت دو چینی به نام‌های اریک ژو (Eric Xu) و رابین لی (Robin Le) بودند که در خارج از این کشور تحصیل‌کرده و کارکرده بودند و پس از کسب تجربیات و دانش کافی با بازگشت به کشور این وب‌سایت را طراحی نمودند.

 

تصویر صفحه اصلی وب‌سایت بایدو

 

وب‌سایت بایدو در سال 2011 در رده ششم رتبه‌بندی اینترنتی الکسا قرار گرفت.  این امر نشان از استقبال روز‌افزون چینی‌ها از این موتور جستجو دارد. چنین تخمین زده می‌شود که در سه‌ماهه چهارم سال 2010، در حدود 4/02 میلیارد جستجوی اینترنتی در چین انجام‌گرفته که سهم بایدو از این بازار بالغ‌بر 65/6 درصد بود. سهم بایدو از درآمدهای جستجوگرها در سه‌ماهه دوم سال 2011، 76 درصد بود. وب‌سایت بایدو نمایه‌ای بالغ‌بر 740 میلیون صفحه وب، 80 میلیون تصویر و 10 میلیون فایل صوتی تصویری را ارائه می‌کند. بایدو محتوای صوتی و تصویری شامل موسیقی MP3 و فیلم ارائه نموده و اولین وب‌سایت چینی است که امکانات "پروتکل کاربری بی‌سیم" (WAP) را ارائه نموده است.

 

کیو: نرم‌افزار چت و گفتگوی چینی

Tencent QQ که عموماً با عنوان QQ مورداشاره قرار می‌گیرد، محبوب‌ترین نرم‌افزار کامپیوتری ارسال پیام در چین است. تا 30 سپتامبر 2011 در حدود 711/7 میلیون نفر دارای ID این نرم‌افزار بودند و بدین ترتیب QQ احتمالاً دومین جامعه مجازی بزرگ جهان است.  تعداد حساب‌های QQ که به‌طور همزمان آنلاین هستند از مرز 100 میلیون گذشته است. در فوریه 2011، QQ.com در رتبه‌بندی آلکسا پس از تیوتر در رتبه دهم ایستاد.


نمایی از نرم‌افزار QQ

QQ از زمانی که وارد بازار چین شده است تبدیل به یک پدیده فرهنگی مدرن شده است که در فرهنگ عامه‌پسند جامعه چین جایگاه ویژه‌ای دارد. QQ علاوه بر برنامه چت، بسیاری ابزار فرعی دیگر به‌مانند بازی، دانلود زنگ، وبلاگ و کاربری‌ها دیگر را نیز ارائه می‌کند. در سال 2009، QQ فعالیت‌های خود را به آن‌سوی مرزهای چین نیز گسترش داده و هم‌اکنون در کشورهایی چون آمریکا، هندوستان و ویتنام نیز حضور دارد.

 

چین: بزرگ‌ترین قربانی حملات سایبری

البته افزایش تعداد کاربران نیز گسترش وابستگی چینی‌ها به فضای سایبری پیامدهای زیان‌باری نیز داشته است. بنا به گزارشی که در 19 مارس 2012 منتشر شد کشور چین تبدیل به بزرگ‌ترین قربانی حملات سایبری شده و در حدود 10/593 وب‌سایت چینی توسط 11/851 آدرس پروتکل اینترنتی (IPs) موردحمله واقع‌شده و تحت کنترل درآمده‌اند.


سازمان مسئول امنیت کامپیوترهای چینی اعلام داشته که نزدیک به 21/4 درصد از حملات سایبری بدین کشور دارای منشأ آمریکایی بودند.

 

بر اساس گزارشی که توسط "مرکز هماهنگ‌سازی واکنش اضطراری شبکه ملی کامپیوتری چین"، سازمان اصلی نظارت بر امنیت کامپیوترها در چین، منتشر شد در سال گذشته (2011) در حدود 47/000، پروتکل اینترنتی (IP) خارجی در حمله علیه 8/9 میلیون کامپیوتر مورداستفاده قرارگرفته‌اند.  ژاپن منبع اصلی این حملات بود (22/8 درصد)، و در فاصله‌ای نزدیک از آن آمریکا (20/4) درصد و سپس جمهوری کره جنوبی (7/1 درصد) قرار دارند. در اوایل سال جاری و پس از حملات سایبری که منجر به سرقت بیش از 6 میلیون نام و رمز حساب‌های کاربران چینی از بزرگ‌ترین وب‌سایت برنامه‌ریزهای چینی یعنی "شبکه توسعه نرم‌افزار چین" (CSDN) شد، کارشناسان این کشور خواهان بهبود مدیریت ایمنی اینترنت و نیز ایجاد قوانین جدید در این راستا شدند.

در نیمه اول سال 2011، در حدود 217 میلیون کاربر چینی یا به‌عبارتی‌دیگر 44/7 درصد از جمعیت آنلاین این کشور، موردحمله بدافزارها شامل ویروس‌ها یا تروجان‌ها قرارگرفته و نیز 121 میلیون نفر سرقت شدن حساب‌ها یا رمز‌های خود را تجربه نموده‌اند.

 

دکترین چین در جنگ سایبری

چین از سال 1999 در تلاش است تا کمبودهای تکنولوژیکی و نظامی خود را در برابر آمریکا جبران نماید. این کشور علاوه بر حوزه سخت‌افزاری و جنگ‌افزار جنبشی و با توجه به آسیب‌پذیری‌هایی که در حوزه سایبری دارد سعی نموده است تا توان دفاع سایبری خود را طی دو دهه گذشته افزایش دهد. 
 

سطح تلاش‌ها و نوع فعالیت‌های چین نشان می‌دهند که این کشور خود را آماده می‌سازد تا جنگ بعدی را با استفاده از حوزه الکترومغناطیس و نیز نقشه‌هایی برای انکار دسترسی دشمن انجام دهد. آن‌ها می‌دانند که غرب تا چه اندازه به زیرساخت‌های IT وابسته است و به همین دلیل به نقطه ثقل آن‌ها حمله خواهد نمود. آن‌ها هم‌اکنون در حال شناسایی هستند و در آینده از این اطلاعات در جهت برتری خود استفاده خواهند نمود. چینی‌ها از زیرساخت‌های لازم برای انجام حملات انکار سرویس برخوردار هستند و در صورت لزوم می‌توانند یکپارچگی سیستم‌های دشمن را مورد هدف قرار دهند تا آن‌ها نتوانند به سیستم‌های کنترل و فرماندهی خود اعتماد نمایند. اگرچه چین تنها کشور فعال در این حوزه نیست اما طلایه‌دار این حوزه محسوب می‌شوند.

 

برنامه دفاع سایبری چین

ارتش چین در سال 2011 یک گروه جدید با عنوان "تیم آبی سایبری" تشکیل داد تا توانایی‌های این کشور را برای شناسایی و دفاع در برابر تهاجمات سایبری بهبود بخشد. این برنامه در منطقه نظامی گوانگژو (Guangzhou) و در پی درخواست ارتش چین برای افزایش آموزش‌ها در حوزه سایبری تشکیل شد. بنا بر گزارش‌ها، این منطقه نظامی ده‌ها میلیون یوان در این برنامه که به‌عنوان پلتفرمی برای آموزش‌های جنگ سایبری بکار خواهد رفت، سرمایه‌گذاری می‌کند.

در ماه آوریل 2011 ارتش چین اعلام نمود که بر اساس برنامه‌های پیش رو تا سال 2020 نیروهای بسیار مجرب و کارآمد را آموزش داده و بکار خواهد گرفت تا تسلیحات مدرن، جنگ‌های سایبری و نیز وظایف امنیتی نامتعارف را مدیریت نمایند. ارتش چین به‌منظور نیل بدین هدف سه برنامه عمده را آغاز نموده است که شامل بهینه‌سازی و تنظیم دوباره ساختار استعدادیابی، آموزش‌های پیشرفته در نوآوری‌های تکنولوژیکی و تدارک کارکنان برای مأموریت‌های رزمی ویژه هستند. البته چین تنها کشوری نیست که سرمایه‌گذاری‌ ویژه‌ای در حوزه توانمندی‌های دفاع سایبری انجام می‌دهد.  ژنرال لو یوآن (Luo Yuan)، از فرماندهان ارشد علوم نظامی، در مصاحبه با گلوبال تایمز (Global Times) و با اشاره به مطلب فوق افزود: "با توجه به ورود سایر نیروهای نظامی به حوزه سایبری، غیرمنطقی خواهد بود اگر چین چنین کاری نکند. برخی از قرارگاه‌ها یا مؤسسات سایبری این کشورها دارای توانمندی‌های دفاع و تهاجم سایبری هستند. برنامه منطقه نظامی گوانگژو بر آموزش تمرکز دارد و بنابراین نباید ازنظر جامعه بین‌المللی حساسیت‌برانگیز باشد."


آموزش دفاع سایبری تبدیل به یکی از اولویت‌های ارتش چین شده است

 

فعالیت‌های رقیبان چین در حوزه سایبری

آمریکا در سال 2009 قرارگاه فرماندهی سایبری را به‌عنوان بخشی از قرارگاه فرماندهی استراتژیک تشکیل داد. "قرارگاه فرمانده‌ای سایبری آمریکا" (USCYBERCOM) یکی از قرارگاه‌های فرعی نیروهای نظامی آمریکا است که زیر نظر "قرارگاه فرماندهی استراتژیک آمریکا" (USSCOM) فعالیت می‌کند. 
در 23 ژوئن 2009، رابرت گیتس (Robert Gates)، وزیر دفاع وقت، به فرمانده قرارگاه استراتژیک آمریکا دستور تأسیس قرارگاه سایبری را داد . این قرارگاه در مجموعه "فورت‌مید" (Fort Meade) مریلند واقع‌شده و فرماندهی آن بر عهده ژنرال کیث بی. الکساندر (Keith B. Alexander) است. قابل‌ذکر است که این قرارگاه در ساختمان "آژانس امنیت ملی آمریکا" (NSA) قرار داشته و فرمانده آن به‌طور همزمان ریاست آژانس امنیت ملی را نیز بر عهده دارد. ژنرال الکساندر از سال 2005 ریاست آژانس و از سال 2010 نیز به‌عنوان فرمانده قرارگاه سایبری منصوب گشت.

 

قرارگاه فرماندهی سایبری آمریکا در آژانس امنیت ملی آمریکا مستقر است

 

قرارگاه سایبری فرماندهی عملیات‌های فضای مجازی را متمرکز کرده، منابع سایبری موجود را سازمان‌دهی نموده، دفاع از شبکه‌های نظامی آمریکا و نیز تهاجم به شبکه‌ها کشورهای دیگر را هماهنگ می‌کند. قبل از این سازمان، انجام خدمات فوق بر عهده بخش "عملیات‌های شبکه جهانی نیروهای ویژه مشترک" (Joint Task Force Global Network Operations) بود.

 

ژنرال کیث الکساندر، فرمانده قرارگاه سایبری آمریکا

 

در دسامبر سال 2009، کره جنوبی با انتشار یک بیانیه مطبوعاتی اعلام نمود که در واکنش به ایجاد واحد جنگ سایبری در کره شمالی قصد دارد یک قرارگاه فرماندهی جنگ سایبری ایجاد نماید. بنابراین بیانیه، قرارگاه مذکور وظیفه محافظت در برابر هک اینترنتی، امنیت سایبری، احیای شبکه‌های آسیب‌دیده و انجام عملیات‌های نظامی در فضای سایبری را بر عهده خواهد داشت.  در ماه مارس سال 2011، چارچوب کاری ناتو برای دفاع سایبری توسط وزرای دفاع کشورهای عضو این سازمان تصویب شد. "مرکز دفاع سایبری مشترک" در تالین، استونی در حوزه تحقیقات و آموزش سایبری فعالیت نموده و میزبان کارشناسان کشورهای مختلف ناتو است.

 

بهانه‌های آمریکایی برای راه‌اندازی جنگ سرد سایبری

آمریکا در هر فرصتی که توانسته با برجسته‌سازی مسائل مربوط به امنیت سایبری سعی نموده است تا فضای لازم را برای افزایش توان تهاجم سایبری خود بکار گیرد. یکی از این حربه‌ها دشمن آفرینی در عرصه سایبر است. طی سالیان اخیر مقامات آمریکایی به‌صورت مکرر در مورد حملات سایبری هدایت‌شده از داخل کشور چین اظهار نگرانی کرده‌اند. برای مثال، رابرت مولر، رییس اف‌بی‌آی، در صحبت‌هایی به کمیته اطلاعاتی خانه نمایندگان آمریکا گفت که جاسوسی در فضای سایبری، "یکی از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین تهدیداتی است که کشور با آن مواجه است."

 

مولر در پاسخ به این سؤال که کدام‌یک از کشورهای جهان تهدیدی جدی برای آمریکا به‌حساب می‌آیند گفت: "در این میان کشورهایی چون روسیه و چین و تا حدی ایران از توانایی‌ها و امکانات لازم برای به مخاطره انداختن ما برخوردارند." وی به‌خصوص کشور چین را به خاطر توانایی‌هایش در هدف قرار دادن اطلاعات تجاری تهدیدی بسیار جدی دانست.  مقاله‌ نیویورک‌تایمز اخیراً طی مقاله‌ای به قلم ریچارد کلارک می‌نویسد: "در دو ماه گذشته مقام‌های ارشد دولتی و کارشناسان خصوصی یک‌به‌یک در کنگره آمریکا حضور یافته و در گوش نمایندگان این هشدار را تکرار کردند: حملات سایبری توسط دولتمردان خارجی بر آمریکا تحمیل می‌شود.   روبرت مولر از روسای اف‌بی‌آی ، بارها هشدار داده که حملات سایبری به‌زودی جای حضور فیزیکی تروریست‌ها در خاک آمریکا و خرابکاری را می‌گیرد. بر اساس این هشدار اکنون حملات سایبری خارجی بخصوص از جانب چین اصلی‌ترین دغدغه امنیت ملی آمریکا شده است. هکرهای چینی با حمله به کامپیوترهای آمریکایی رقم قابل‌توجهی از اطلاعات مخفی آمریکا را به خانه می‌برند."

 

مطالبی ازاین‌دست نشان می‌دهند که آمریکا قصد دارد با اغراق در مورد حملات سایبری خارج‌ازکشور بالأخص توانمندی‌های چین دور جدیدی از جنگ سرد را این بار به نام جنگ سایبری آغاز نماید، جنگی که می‌توان گفت از قبل آغازشده است.


چین هراسی یکی از رویکردهای اصلی آمریکا برای پیشبرد راهبرد سایبری تهاجمی‌اش است

 

یقیناً تحرکات مذکور در عرصه سایبری تنها محدود به قدرت‌های بزرگ نبوده و نیست. اتفاقاتی که اخیراً در عرصه سایبری کشور ما نیز رخ‌داده‌اند بالأخص مورد استاکس‌نت نشان می‌دهند که دور جدیدی از رقابت در میان ملت‌ها پدید آمده است. با توجه به وابستگی روزافزون زیرساخت‌ها و فعالیت‌های مختلف نظامی، ‌اقتصادی و ارتباطاتی به عرصه سایبر باید تأمین امنیت این حوزه جزو یکی از دل‌مشغولی‌های اصلی عرصه سیاست‌گذاری کلان کشور باشد. یقیناً استفاده از تجربیات موفق چین می‌تواند راهگشای بسیاری از مسائل پدید آمده در این حوزه باشد. 
لذا پیشنهاد می‌گردد که محققین کشور سیستم‌ها و دکترین سایبری چین و نحوه توسعه و تکامل آن‌ها را از نزدیک زیر نظر داشته باشند تا بتوانند در تدوین استراتژی ملی سایبری کشورمان از تجربیات آن‌ها بهره گیرند. 
 

مشاهده مطلب
  • نظرات مخاطبان
عضویت در خبرنامه
سایت هادی